ਹਾਂ। ਅਧਿਐਨ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰਕਤ ਆਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਰਕਤ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਝੂਠ ਬਾਰੇ ਦਸ ਸਕੇ । ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਹਰਕਤਾਂ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।

“ ਇਸ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੋ।”

ਮੂੰਹ

ਮਾਂ-ਬਾਪ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹਰਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਚਿਹਰਾ ਛੋਹਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਵੀ ਵੱਡੇ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਢੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਅਕਸਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰੋ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਕਾਰਨ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉਪਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਕੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਅਰਧ-ਚੇਤੰਨ ਤੌਰ ਤੇ (Sub-Consciously) ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤਾਂਕਿ ਕਿਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ, ਸਾਡੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਛਿਣ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨੀ ਜਾ ਦਬਾਅ ਦੇ ਛਿਣਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਝੂਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਅਕਸਰ ਮੂੰਹ ਵੱਲੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੂੰਹ ਢੱਕਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗਲ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)। ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਇਸ ਝੂਠ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਕਾਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਵੇ। ਹੱਥ ਦੀ ਤਲੀ ਅਕਸਰ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਕੰਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸ, ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲੀ ਦਿੱਖ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਇਹ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ।)