

ਪੂਰਾ ਮਾਹੌਲ ਆਤੰਕਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨ ਸਟਾਲਨਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਉਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਜਿਥੇ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਹਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੇਸ ਵਿਚ ਜਿਸ ਨੇ ਟਾਲਸਟਾਇ, ਦਾਸਤਵਸਕੀ, ਚੈਖਵ, ਪਲੈਖਾਨੋਵ, ਲੈਨਿਨ ਤੇ ਤਾਸਕੀ ਵਰਗੇ ਮਾਣਯੋਗ ਚਿੰਤਕ ਦਿਤੇ, ਸਟਾਲਿਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨਾਮ ਲੈਣ ਜੋਗਾ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਗੋਰਕੀ ਜਿਹੜਾ ਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਲੜ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। 1936 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਸੇਸੇਨਿਨ ਅਤੇ ਮਾਇਕੋਵਸਕੀ ਨਵੀਂ ਨਕੋਰ ਮੌਲਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਿਆਣੇ ਖੁਦ ਚੁਪ ਕਰ ਗਏ, ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਸਟਾਲਿਨ ਹੱਥੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਸਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ- ਇਹ ਬੰਦਾ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀ ਪੀ ਕੇ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
10 ਫਰਵਰੀ 1929 ਨੂੰ ਤਾਸਕੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਵਡੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਓਡੋਸਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਉਪਰ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਇਹ ਜਹਾਜ ਕੇਵਲ ਤਾਸਕੀ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਲਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਾਫਰ ਸੀ ਨਾ ਸਾਮਾਨ। ਸਿਰਫ ਖੁਫੀਆ ਪੁਲਸ।
ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਤਾਰਦਿਆਂ ਖੁਫੀਆ ਕਮਾਂਡ ਅਫਸਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1500 ਡਾਲਰ ਫੜਾਏ। ਉਹ ਲੈਣੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੋਰ ਉਸ ਕੋਲ ਧੇਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਦੋਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਨਖਾਹ ਸੀ... ਰੂਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਦਾ ਜੇਬ ਖਰਚ। ਕਮਾਲ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿਤੀ। ਰੂਸ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੰਡੀ ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮ ਕੋਲ ਵਿਕ ਗਿਆ.. ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੇ ਧਨ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿਤਾ। ਇਕ ਕਾਰਟੂਨ ਵਿਚ ਉਹ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਦੀ ਥੈਲੀ ਫੜਦਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ- ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾ ਧੋਖਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਨਾ ਧੱਕਾ। ਜੇ ਧੋਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੀ ਸੀ ? ਇਕ ਬੰਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਖਰ ? ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸ, ਰੂਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਯੋਰਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਲਈ ਐਚ.ਜੀ. ਵੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਨੇ ਬੜੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਅਸਫਲ। ਬਾਅ ਨੇ ਲਿਖਿਆ- ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿਧ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਾ ਦਏ- ਲਾਹਨਤ ਹੈ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਤੁਰਕ ਚੰਗੋ ਨਿਕਲੇ। ਤਾਸਕੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- ਇਸ ਗਲੋਬ ਉਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਬਰ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ।