ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸੱਸ ਨੇ ਨੇਹ ਕੋਲੋਂ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਦਿਨ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਸਵੈਟਰ ਉਣਦਿਆਂ ਜਾਂ ਫਰਾਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਸੀਦੇ ਕੱਢਦਿਆਂ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ।

ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੱਚਾ ਮਕਾਨ ਵਧਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਜੇ ਇਕ ਪਹਿਰ ਦਾ ਤੜਕਾ ਸੀ।

"ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿਹਾਂ।" ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸੱਦਿਆ। "ਲੈ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਲਈ ਉ। ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈ। ਨਿਰਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ਈ, ਸੰਗਵਾਂ ਪ੍ਰੀਤੂ।"

ਦੀਵੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੰਜੇ ਦੀ ਬਾਹੀ ਉੱਤੇ ਝੁਕ ਕੇ ਨਵ-ਜਨਮੇਂ ਬਾਲਕ ਵੱਲ ਵਿਹੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੂ ਸੀ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਏਹਾ ਭਾਸਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਨੁਹਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤੂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੋ ਸੀ।

"ਕਿਉਂ ? ਪ੍ਰੀਤੂ ਈ ਏ ਨਾ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਤੈਥੋਂ ਨੋ ਵਰ੍ਹੇ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ। ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਖਿੱਚਿਆ ਇਹ ਫੇਰ ਆ ਗਿਆ ਈ। ਆਖ ਸੂ ਹੁਣ ਨਾ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਲੇ ਹੋਵੇ।"

ਜਸਬੀਰ, ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਥਾਹ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਸ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲੀੜਾ ਨਾ ਲਾਹਿਆ।

੨੧.

ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਬੰਦੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਓਧਰੋਂ ਈਸਵੀ ਸੰਨ 1950 ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਮੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਆਏ ਸਨ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਰ ਰੀਫ਼ਿਊਜੀ ਕੋਲੋਂ ਵਸੂਲੀ ਜਾਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 'ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ' ਜੁ ਹੋਏ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 'ਸ਼ਰਣ' ਆਏ ਹੋਏ ਤੇ ਸ਼ਰਣ ਪਏ ਉਤੇ ਰੱਬ ਕਰਾਏ ਦਾ ਹੀ ਤਰਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਕੇਲ ਬਣਾ ਕੇ