ਗਿਆ। ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰ ਏ ਉਹਦਾ, ਇੱਜ਼ਤ ਬਚ ਕੇ ਆ ਗਈ। ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾ ਲਈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।"

"ਮਰਦ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪੌਣ ਦੇਂਦਾ ਏ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਨ ? ਉਹ ਮਰਦ ਸੀ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਘੱਟ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਭਾਣਾ ਮਾਲਕ ਦਾ।"

ਦੁੱਖਾਂ ਮਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅਨੋਖੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਏਹੋ ਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਂ-ਸੱਤਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਕਣੀ ਵਿੱਚ ਸੱਜਰਾਪਨ ਸੀ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਲਦਿਆਂ-ਚਲਦਿਆਂ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਜੁਆਨ ਜੁੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਅੱਖਾਂ ਚਾਰ ਹੋਈਆਂ। ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਿਆਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ। "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਂ ਤੇਰੀ, ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੀ।" ਪਿਆਰੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਆਈ ਤੇ ਝੱਟ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।

ਅਗਲੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਹੋਰੀਂ ਖਲੋ ਗਏ। ਜਸਬੀਰ ਉਹਦੇ ਵੱਲੇ ਪਿਛਾ ਕਰ ਖਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਜਾਣੂ ਤਕ ਨਾ ਹੋਣ।

“ਮਾਂ! ਥੱਕ ਗਈ ਏਂ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਲਈਏ ?" ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਿਕਰ ਸੀ।

"ਥੱਕਣ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਜੇ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਤੂ ਲੱਕ ਤੋੜ ਗਿਆ।" ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੀਤੂ ਦਾ ਉਦਾਸਿਆ ਚਿਹਰਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤੂ ਤਾਂ ਖਵਰੇ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਮਿਲ ਈ ਪਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋ ਵੇਖ ਖਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੇ। ਭਾਣਾ ਮੰਨੋ। ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ। ਹੁਣ ਝੁਰਿਆ ਕੀ ਬਣਦਾ ਏ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। "ਚਲੋ ਪੁੱਤ, ਕਿਸੇ ਤਣ ਪੱਤਣ ਲਗੀਏ।"

ਚਾਰੇ ਫੇਰ ਤੁਰ ਪਏ। ਬਹਿੰਦੇ ਖਲੋਂਦੇ ਲੱਤਾਂ ਧੂਹਦੇ ਉਹ ਸ਼ਹਾਬ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਜਾ ਖਲੇ। ਦਸ ਮਿੰਟ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਅਗਾਂ ਤੁਰ ਪਏ। ਨਹਿਰ ਦੀ ਪੱਧਰੀ ਪਟੜੀ 'ਤੇ ਉਹ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਆਉਂਦੇ ਦੋ