ਇੰਜ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਸਾਂਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ ਇੰਜ ਹੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਿਮਾਰ ਵਾਸਤੇ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵਾਸਤੇ ਦਵਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਚਰਮ ਸੀਮਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਸੀਜਦਾ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਦਮੀ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਮਰਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਰੰਗ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਲ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਅਨਾਥ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅਜ ਉਸ ਲੜਕੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰੰਗ ਆਪਣੀ ਇਸ ਇਨਸਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਇਨਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਮਲ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਉਮਰੇ ਵੀ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜਦ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਦੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਆ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹਾਸੇ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੰਗ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

“ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ?" ਚਾਹ ਪੀਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲੀਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

"ਮੁੰਡੇ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮੜੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੈ। ਸਾਨੂੰ ਵਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾਮਾਨ ਢੋਣਾ ਪੈਂਦੈ। ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੀ ਰਿਹਾ।” ਨਾਰੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਪਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੈ।

"ਸਾਮਾਨ ਖ੍ਰੀਦਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ?"

"ਪਾਬੰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਚਾਹ, ਸ਼ੱਕਰ ਤੇ ਸਾਬਣ ਵਗੈਰਾ ਵੀ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬਨਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਚਾਹ ਪੱਤੀ ਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਆਉਣੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜਾ ਵੀ।" ਨਾਰੰਗ ਗੰਭੀਰ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਰੰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਨਾਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇਗਾ। ਹਾਕਮ ਕਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਕ ਜਤਾ ਸਕਣ। ਨਾਰੰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਰਾਜੂ ਨਾਰੰਗ ਭਾਈ ਨੂੰ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਉਹ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਤਾਂ ਹੀ ਖਾਣਗੇ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਲੱਗੇਗੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਣ ਵਾਸਤੇ ਜੁਗਾੜ ਵੀ ਬਨਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਾਇਆ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਕਈ