ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਈਸ ਮਿੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੱਸ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕ ਇਸੇ ਲਈ ਓਥੇ ਧਾਨ ਛਟਾਉਣ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਐਨੀ ਦਰ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਭਾਰ ਲੱਦ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਾਈਸ ਮਿੱਲਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸਤੀਆਂ ਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਲ ਛਟਾਈ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਧਾਨ ਕਟਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤੜਕਸਾਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਹੀ ਧਾਨ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੋਣ ਤਕ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਸਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋਗੋ ਚੋਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਈਸ ਮਿੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਓਥੇ ਔਰਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਜੋਖ਼ਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਇਸ ਸਹੂਲਤ (ਰਾਈਸ ਮਿੱਲ) ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਖੂਬ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲੇ ਬਹਿ ਕੇ ਬੀੜੀ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ।

ਖੱਚਰ ਤੋਂ ਉਤਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਦਨ ਨੇ ਗੈਂਡ ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬੇਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਟੋਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਸਿਲ ਨਾਲ ਭਰੀਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਗੋਂਡ ਨੌਜਵਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਲਿਖਣਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੈਨਰ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੋ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਦੇਣ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਤਲੀਆਂ-ਪਤਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦਾਤਣਾਂ ਚਿੱਥੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਖਰ ਪਾਏ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਓਥੇ ਕੀ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਪੈਸਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੁਰਸ਼ ਚਲਾਏ। ਜਿਹੜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਣਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੈਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਫੜੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਟੋਲੀਆਂ ਇੰਜ ਰੁੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਮਾਹਰ ਰੰਗਸਾਜ਼ ਹੋਣ। ਉਹ ਸੱਭ ਐਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਟੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਬੈਨਰਾਂ ਉੱਪਰ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀ ਸਿਆਹੀ ਦੀਆਂ ਘਰਾਲਾਂ ਵਗ ਤੁਰੀਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ 'ਮ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਸ' ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ 'ਕ' ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ 'ਭ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। 'ਪ' 'ਧ' ਵਿਚ ਵਟ ਗਿਆ ਜਦ ਕਿ 'ੳ' 'ਅ' ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੇ ਅਸ਼ ਅਸ਼ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਲੇਬੀ ਮਾਰਕਾ ਅੱਖਰ ਸੱਚੀਂ-ਮੁੱਚੀ ਹੀ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗੀਆਂ, ਨੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ