ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਿੱਸੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ।

ਕੋਈ ਦੇ ਘੰਟੇ ਬਾਦ ਜਲੂਸ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵਾਪਸ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਲੁਸ ਤਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਪਰ ਢੋਲਾਂ ਦਾ ਵੱਜਣਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕੋਈ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਿੜ ਬੱਝ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਪਿੜ ਅੰਦਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ, ਫਿਰ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਛੇ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ "ਵੱਡੇ" ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।

"ਚੰਦਨ ਭਾਈ, ਇਹ ਕੀ?" ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਪਾਂਡਮ ਰੰਗ ਫੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਈ ਕਬਾਇਲੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਢੋਲ ਵੱਜਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਇਹ ਇਜ ਹੀ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਪਿੜ ਆਪਣਾ ਨਾਚ-ਗੀਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ। ਢੋਲ ਬੰਦ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰੈਲੀਆਂ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵੀ ਪਾਂਡੂਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਹ ਹਰ ਵਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਨੱਚਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵੀ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਢੋਲ ਨਾ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਨੱਚਣਗੇ।"

ਕੋਈ ਦੋ ਘੰਟੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਤਕ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੋਲ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਟਿਕ ਜਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਦ ਤਕ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੜ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਨਾਟਕਾਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਫੂਕੇ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਕਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਇਸ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਨ ਕਿ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੈ, ਸੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੀ ਪਰਤ ਜਾਣ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਝੁੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੋਲੀ ਹੀ ਓਥੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਹਰ ਕੋਈ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਏਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਸੀ। ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ, ਨਾ ਕੋਈ ਖਲਾਰਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਬਣ ਸਕੇ ਕਿ ਹੁਣੇ ਏਥੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ।