ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਬਸੰਤੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮੁਤਾਬਕ ਅਜੇ ਉਹ ਸਥਿੱਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਹੈ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਲੱਚੱਕਾ, ਜਾਂ ਰਾਜੇਸ਼, ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ, ਐਨੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕਦੇ।
"ਸਾਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਰਾਤ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੋ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਲੱਗਦੇ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਪਵੇਗਾ," ਬਸੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ।
"ਠੀਕ ਕਿਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਡਾਹਢੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਢੂੰਡਣਾ ਪਵੇਗਾ।" ਰਾਜੇਸ਼ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਿਆ।
'ਚਿੰਤਾ ਕੀ ਬਾਤ,' ਮੈਂ ਕੰਨਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਠ ਪਵੇ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਹੱਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ!
ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਾਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਸੱਠ, ਜਾਂ ਪੈਂਹਠ ਘਰਾਂ ਦਾ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਨਲਕਾ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਲਾਉਂਦੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੀ ਝੌਂਪੜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਘਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਝੋਪੜੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਢੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੱਖ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਹੜਾ ਭਾਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਿਆਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੇਂਦਾ ਟਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਬੰਦੋ ਆਲਸੀ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਝੁੱਗੀ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
"ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੈ," ਬਸੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਅਸੀਂ ਬਾਹਰਲਾ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਜਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਸੁੰਨ-ਮਸਾਣ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਈ। ਇਕ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਬੋਰਡ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਛੋਟਾ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਕੁਰਸੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੁੜਕੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਕਸ਼ਾ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 'ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ' ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ, ਦੂਜੀ ਦੇ ਪੰਜ, ਤੀਜੀ ਦੇ ਦੋ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਦਾ ਇਕ, ਕੁੱਲ ਉੱਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਸਨ। ਹਾਜ਼ਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੰਜ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੋਈ ਵੀਹ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ। ਤਖ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ (ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ) ਬੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਬਿਓਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਦੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਨਲਕੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਟੇਲ (ਸਾਬਕਾ ਸਰਕਾਰੀ
