ਵਰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਬਾਇਲੀ ਕਿਸਾਨ।

ਦਸਰੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਏ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਕੀ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਪੈਂਦੇ ਤੱਕ ਰਾਜੇਸ਼ ਵੀ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਅੱਜ ਅਦਾਲਤ ਲੱਗੇਗੀ।

"ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਸਿੰਘਾ?"

"ਆਂਧਰਾ ਤੋਂ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖ਼ਬਰ ਸਮਝ ਇਹਨੂੰ ਫੜ ਲਿਐ। ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।"

ਪਰ ਸੱਚ ਜਾਨਣ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾ ਹਿੰਦੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਨਾ ਗੋਡੀ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇਲਗੂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਨ ਆਇਆ ਤੇ ਦਲ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਆਇਆ ਹਾਂ।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਮਾਮਲਾ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਵਾਬ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਰ ਅਸਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ।

ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੀ ਪੱਛਗਿੱਛ ਬਾਦ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਦੀ ਬੈਠਕ ਬੁਲਾਈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁਲਿਸ ਏਜੰਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਏਜੰਟ ਹੈ ਤਾਂ ਖੈਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਥਾਂ-ਟਿਕਾਣੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਟੀਮ ਤੇਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਦ ਪਰਤੀ। ਤਦ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦਲ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਘਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਦਸਤੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਸਤਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਬ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਨਰ ਬਲੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਇਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਦ ਕਿਸੇ ਓਪਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਅਜਨਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ