ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ, ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਪੱਖੋਂ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ, ਵਾਕ-ਵਿਉਂਤ ਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਂਝ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬੋਲੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮਖਾਨਿਕ ਬੋਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰਮਨ ਦੋ ਅਧਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਾ ਅਧਾਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸਮਾਜਕ ਵੰਡ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਟਕਸਾਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਸੰਬਧਿਤ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਸਮਾਜ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਵੰਡ, ਜਾਤ, ਜਮਾਤ, ਕਿੱਤਾ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੀ, ਮਾਝੀ, ਦੁਆਬੀ, ਮਲਵਈ ਨੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਤੇ ਡੋਗਰੀ ਆਦਿ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟਕਸਾਲੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਨਕਸ਼ਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁਆਰ ਅਨੁਸਾਰ "ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਲੀਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

ਪੰਜਾਬੀ 8 ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ (ਚਾਰ) ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਮਾਝੀ ਅਤੇ ਮਲਵਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਤਿੰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ ਸੁਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਰਹਿਤ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੁਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੁਰ-ਰਹਿਤ ਹਨ।

ਮਾਝੀ:- ਮਾਝਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮੱਧ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹੈ। ਰਾਵੀ ਅਤੇ