ਪੈ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਕਾਬਲ ਮੁੜ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਜੰਮੂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।

੧੫੬. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੜੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸਦ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਹਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਸਨ: ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਡੇਉਢੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੁਸਾਹਬ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਬਣਾਇਆ।

੧੫੭. ਪਖਲੀ ਤੇ ਧਮਤੋੜ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ

ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦਾ ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉੱਖੜ ਗਏ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਠਾਣ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਭੇਟ ਹੋਏ। ਜੋ ਫੱਟੜ ਹੋਏ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਔਖੀ ਸੀ।

੧੫੮. ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

ਰੋਹਤਾਸ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅੱਪੜੇ। ਦੁਸਹਿਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਰਈਸ ਆਪਣੀ ਠੀਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਪੜੇ, ਜੋ ਨਾ ਆਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵਰਦੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਓਸ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨੋਟਸ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਈਸ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰੋਹਤਾਸ ਅੱਪੜ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਬੈਠ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਝੰਬ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਮਰਨੇ ਤੇ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਹੋਇਆ।

੧੫੯. ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈਣਾ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਦਾ ਜੰਗ ਦਾ ਇਸ਼ਤਹਾਰ

ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ਦੀਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਬਾਰਕਜ਼ੇਈ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਪਾਸੋਂ ਖਰਾਜ ਵਜੋਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਉਮਦਾ ਉਮਦਾ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜਿਆ। ਤਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਓਹ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਛੁਡਾ ਲੈਣ ਲਈ ੧੮੮੦ ਬਿ. ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜਦ ਖੈਬਰ ਦੇ ਦਰੇ ਤੱਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਛੱਡ ਕੇ ਯੂਸਫ ਜੇਈ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਨੱਸ ਗਿਆ।