ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਫਟ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਟਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸੰਮਤ ੧੮੨੩ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲਿਆ ਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਗਰਮ ਰੱਖਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਲੱਕ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਸੁਣੀ ਤਦ ਓਹ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਓਸ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਦੇਵ ਨੂੰ (ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਲਾ ਉੱਠੀ ਹੈ) ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਠਾ ਦੇਵੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਬ੍ਰਿਜ ਰਾਜਦੇਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਰਪੱਯਾ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ, ਤੇ ਇੰਨੀ ਹੀ ਰਕਮ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਦੀ ਇਹ ਚਾਲਾਕੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਖੁਲ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਸੁਲਾਹ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

੬. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਤੇ

ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੈਹਜ ਸਿੰਘ। ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਰਦਾਰ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਦਾ ਵੱਡਾ ਲੜਕਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੂ ਕੇਵਲ ੧੨ ਬਰਸ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਪਰਸਤ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

੭. ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਹਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਮੁਲਤਾਨ ਮੁੜਨ ਸਾਰ ਪਿੰਡ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਤੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਜਿੱਤ ਲਈ। ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਦੇ ਭਰਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਮਨਸਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਿੰਘਣੀ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਓਸ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਤਦ ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੇਸੂ ਸਿੰਘ ਓਹਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬੈਠਾ ਤੇ ਓਹ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਹਟ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸੂ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸੁਖ ਜੀਵੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਤੇ ਓਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ