ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, "ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਤਾਂ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਫਰੰਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਸੀ ?"

"ਹਾਂ, ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਬੜਾ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ । ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਕਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਂਝ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੁੱਲਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਨਾਮ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਹੈ ਨਾ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ?

"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੈਕਸਵੈਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚ।"

"ਜੇ ਤਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਮਹਾਰਾਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ।" ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਬੋਲਿਆ। "ਪਰ ਡੋਗਰੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਮਰਜੀ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਤਾ, ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲ ਸਕਦੇ। ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਅੱਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਸਲ 'ਚ ਮੈਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ।"

"ਇਹ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨੌਂ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ", ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਪਰ ਸੰਧੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ।”

"ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ", ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਰਾਠਿਆਂ, ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਅਤੇ ਰੁਹੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਤਹਿੰਦਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਤਾਕਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਸਕਦੇ।"

"ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਐਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਲ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੌਰਨ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈ ਲੈਣ ਦੀ । ਜੇ ਉਹ ਪਲ ਖੁੰਝ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੱਸ... !" ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਪਰ ਇਹ ਕੁਝ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਸੀ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ?"

"ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਏ।" ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ।" ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਬੋਲਿਆ :

"ਇਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਿਆਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਗ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ।"