ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਵਹੀਰ ਕੋਲ ਪਰਤਿਆ। ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ, ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਹੀਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੁਣ ਅਫਗਾਨ ਟੁਕੜੀਆਂ ਆ ਲੱਥੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੋਂ ਪਠਾਨਾ ਉੱਤੇ ਹੱਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
"ਅੱਗੇ ਚੱਲੋ ਸਿੰਘੋ ਮੂਹਰੇ ਪਹੁੰਚੋ.. ਅਸੀਂ ਪਠਾਨ ਮਗਰੋਂ ਮਾਰਨ ਹਨ ਵਹੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ " ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਬੋਲਿਆਨ।
ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਵਹੀਰ ਵੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਵਹੀਰ ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਠਾਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸੂਰਮੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਫਗਾਨ ਲਸ਼ਕਰ ਆਪ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਘਿਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਥੋੜੀ ਸੁਰਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਹੀਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁਝੰਗੀ ਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈ ਗਏ। ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਪਠਾਨ ਵਹੀਰੀਆਂ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਹ ਡਾਂਗਾ, ਸੋਟਿਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੰਦੇ।
ਸਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੜ੍ਹਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪੰਥ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਕੈਸਾ ਸੂਰਮਾਂ ਹੈ ਇਹ। ਜਿੱਧਰ ਮੌਤ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਧਰ ਨੂੰ ਹੀ ਭੱਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਕਿ ਦੇਹ 'ਤੇ ਏਨੇ ਫੱਟ ਲੱਗ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਸੇ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ..."
"ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ...", ਇਕ ਬਾਬੇ ਦੇ ਬੋਲਣ 'ਤੇ ਇਕ ਬਾਲ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਥੋੜਾ ਮੁਸਕਾਏ,
"ਸਚਮੁੱਚ ਧੰਨ ਸਿਦਕ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਰੇ ਗਿਆ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਵੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਹਨ ਧੰਨ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਸੂਰੇ ਤੇ ਧੰਨ ਨੇ ਵਹੀਰ ਵਿਚਲੇ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਕੋਈ ਆਪਾ ਧਾਪੀ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਦੌੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਹਿਨੇ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਨੇ..", ਬਾਬੇ ਭੰਗੂ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।
"ਓਦੋਂ ਸਿਖਾਂ ਵਿਚ ਇਤਫਾਕ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਤਿਬਚਨ ਆਖ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਸਮੂਹ ਪੰਥ। ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਮਤੇ ਨੂੰ
