"ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਮੂਹਰਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਿਹਾ ਘੇਰਾ ਹੈ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ, ਦੁਪਿਹਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਈ ਹੈ, ਹਜੇ ਤੀਕ ਅਬਦਾਂ ਜਿਹਾ ਤਾਂ ਟੁੱਟਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਏ ਲੱਗੇ ਮੈਂ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸੀ।
"ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਜੈਨੇ ਹੁਣੀ ਮੁੜ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ", ਕੁਤਬੇ ਪਿੰਡ ਕੰਨੀਓ ਭੱਜੇ ਆਉਂਦੇ ਸਿਖ ਸੂਹੀਏ ਨੇ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਖ ਵਹੀਰ ਵੱਧਾਹੂਰ ਤੋਂ ਕੁਤਬੇ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕੋਹ ਪਿਛਾਂਹ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰਮਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹੱਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਧਾਹੂਰ ਤੀਕ ਦੁਸ਼ਮਨ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਭਰਵਾਂ ਹੱਲਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਪਰ ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਜੰਗ ਲੜ੍ਹਣੀ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਵੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਤਾਂ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਪੁਚਾਉਣਾ ਸੀ। ਲੜ੍ਹਦੇ ਭਿੜ੍ਹਦੇ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਜਾਣਾ ਉਂ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜੰਗ ਨੀਤੀ ਸੀ । ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਢਾਈ ਫੱਟ ਵਾਲੇ ਪੈਂਤਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈ ਦੇ ਢਾਈ ਫੱਟ ਮੰਨਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਪਹਿਲਾ ਈਨ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਜਾਂ ਭੱਜ ਜਾਣਾ,
ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਪਿਛਾਂਹ ਹੋਣਾ ਤੇ ਮੁੜ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੱਲਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਹੈ ਲੜਦਿਆਂ ਮਰ ਜਾਣਾ।
ਇਹਨਾਂ ਢਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੀਲਾ ਜੰਗ ਵਾਂਗ ਇਹ ਢੰਗ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਸ਼ਮਨ ਦਾ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਦਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਹ ਢੰਗ ਅਪਣਾਇਆ।
ਸਰਹੰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਹੀਰ ਹਠੂਰ ਕੰਨੀਓ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਦਾ ਦਲ ਗਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਂ ਕੁਤਬੇ ਵੱਲੋਂ ਮੂਹਰੇ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਖਲੋਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਠਾਨਾ ਦੀਆਂ ਮੂਹਰਿਓ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੰਘ
