ਦਾ ਘੋੜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਾਇਆ। ਸਿਖ ਵਹੀਰ ਨੇ ਹਉਕਾ ਲਿਆ। "

ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਦੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ..", ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ।

"ਵਾਹਿਗੁਰੂ...". ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਆਈਆਂ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਲਈ ਅੱਡੀ ਲਾਈ। ਪਰ ਘੋੜਾ ਅੱਗੇ ਨਾ ਤੁਰਿਆ। ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਖਲੋਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੀ। ਅਣਗਿਣਤ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਬੰਕਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਤੇ ਉੱਤੋਂ ਜ਼ਖਮੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਅੱਡੀ ਲਾਈ ਤਾਂ ਘੋੜੇ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲ ਤਰਸ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ,

"ਏਨੀ ਕੁ ਸੇਵਾ ਪਰਵਾਨ ਕਰਿਓ ਪੰਥ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ... ਮੁਆਫੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ ਖਿਮਾ ਬਖਸ਼ਿਓ ਤੇ ਅਗਲੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਸੀਸ ਦਿਓ "

ਘੋੜਾ ਹਜੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਗੜਵਈ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚਾਬਕ ਮਾਰਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ,

"ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਸਿੰਘਾ... ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ... ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਦੇ ਛਾਂਟੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕੈਸਾ ਸਿਖ ਹੈਂ ਤੂੰ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਾਰ ਲੈ...", ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ।

ਤੇ ਨਾਲੇ ਤੂੰ ਪੰਥ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਖੌਲ ਬਣਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ... ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਮਾਰ ਕੇ ਠੱਠਾ ਕਰਨ ਕਿ 'ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕੁਟਵਾ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ' ਜਦ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਮੂੰਹ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ.. ਜਿਹੜਾ ਸੂਰਮਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਘੋੜਾ ਕੁਟਵਾ ਕੇ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਦੌੜਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੀਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ... ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਤੂੰ ਜਾਣੂ