ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੀ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਾਡਾ ਸਦਰ ਮਿਲ ਇਤਜ਼ਾਮੀਆ ਕਲ ਜ਼ਾਤੀ ਫਾਇਦੇ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਏ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਖਲੀਫ਼ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਚੰਦਾ ਵੀ ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਏ । ਮੇਰੀ ਤਨਕੀਦ ਪਾਰੋਂ ਸਦਰ ਮੈਨੂੰ ਸੈਕਸ਼ਨ ਮੈਂਬਰੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸੈਕਸ਼ਨ ਇੰਚਾਰਜ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੇਰਾ ਖਾਤਾ ਈ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਨਾ ਜਤਲਾਈ ਸਗੋਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਕੂੰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ।

ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਲ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਫੱਡਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਨੋਟਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਤਜ਼ਾਮੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਕਦੀ ਕਦੀ ਕੌਮੀ ਤੇ ਸੂਬਾਈ ਅਸੰਬਲੀ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਫੌਜੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿਵਾਂਦੇ ਕਿ 'ਅਸਾਡੀ ਹਕੂਮਤ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਰਮਾਇਆਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਬੜ ਲਵਾਂਗੇ। ਫੇਰ ਵੇਖਣਾ ਅਸਾਂ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨੇ ਆਂ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਖਾਵਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਪਾਈ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਰੱਖਾਂਗੇ।'

'ਬੱਸ ਉਡੀਕ ਰੱਖੋ ਜਦ ਵੀ ਅਵਾਮੀ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਮਿਲ਼ੀ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।'

ਤਕਰੀਰਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਨੋਟਸ ਦੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਸਨ । ਅਸੀਂ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

ਠੀਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਹੜਤਾਲ ਨੋਟਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲੇ ਜੰਗ ਛਿੜ ਪਈ। ਅਸਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ ਕਿ ਹੜਤਾਲ ਕਰੀਏ ਕਿ ਨੋਟਸ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਏ। ਨੋਟਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਹੋਵਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਹੜਤਾਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਛਿੜੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ।

ਪਰ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਵਕੀਲ ਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਜੇ ਤੁਸਾਂ ਹੁਣ ਹੜਤਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਖੁੰਝਿਆ ਵੇਲਾ ਹੱਥ ਨਾ ਆਵਸੀ ।"

ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਹੜਤਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਾਪਸ ਬਹਿ ਗਏ ਬਹੁਤ ਪੱਚੀ ਹੋਏ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅਸਾਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਈ ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਆਖ ਕੇ