ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ।
ਅਸਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੂੰਹ ਵੀ ਲੁਕਾਈਏ ਤੇ ਹੜਤਾਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੈਠੀਏ । ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਸਰਕਾਰ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਾਡੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਲਟਾ ਪੱਚੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ।
ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰੱਜ ਕੇ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਆਖਿਆ ਕਿ "ਇਹ ਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਬੰਦੇ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਿਆਂ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਨੇ।" ਯੂਨੀਅਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ? ਵਕੀਲ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਹੜਤਾਲ ਤਾਂ ਕਰਵਾ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਬਹਾਨਾ ਕੋਈ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਫੈਕਟਰੀ ਜਾਵਣ ਤੋਂ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਕੋਲੋਂ ਖਿਝੇ ਖਿਝੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਐਵੇਂ ਝੂਠੀਆਂ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਆਖਰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਮੰਨਵਾ ਲਿਆ। ਅਸਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਜਾ ਕੇ ਫੈਕਟਰੀ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੰਮ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੀ ਨਾਕਾਮੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫੇਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਬਸਰੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਕਾਮਿਆਬੀ ਲਈ ਦੁਆਵਾਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਫੇਰ ਅਚਨਚੇਤ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਅਸਾਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਸਾਡੇ ਵਾਂਗਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਨੇ । ਹੁਣ ਬੰਗਾਲ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਲਾ ਦੀ ਦੌੜ ਮਸੀਤ ਤੀਕਰ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਇੰਜ ਈ ਮੈਂ ਜਦ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਜਰੇ ਆ ਜਾਂਦਾ । ਹਰ ਕਿਧਰੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰਚਦਾ । ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਕੁੱਝ ਉਦਾਸੀ ਘਟ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਏਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹੁ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਹਰ ਵਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਮਗਰੋਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਏਥੇ ਵੀ ਉਹ ਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਤੇ ਉਹ ਈ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਏਥੋਂ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਈ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਏ। ਬਹੁਤੀ ਅੱਗ ਤਾਂ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੋਂ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਵਧਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਮੰਨਿਆ।
ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 'ਜ਼ਬਾਨ ਈ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਸਲ ਹੁੰਦਾ ਏ ।' ਇਹ ਵੀ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹੱਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਹੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪ ਈ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
