ਦਰ ਨਸਲ ਇੰਜ ਦੇ ਇੰਜ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਜਰਨ ਦੇ ਆਦੀ, ਘਰ ਨਾ ਘਾਟ, ਉਜਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਝਿੜਕ ਸਹਿ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਦੰਦ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਤੇ ਬੇਬੱਸ ਲੋਕ, ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਰੀਝ ਲਈ ਮੁਰਦੇ ਲੋਕ।

ਬੱਸ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹਤਰਾਮ ਦੇ ਕਾਬਲ ਸੀ । ਉੱਥੇ ਈ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਤੇ ਤਰੌਂਕਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਭਾਂਬੜ ਭਾਵੇਂ ਬੁਝਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਘਟ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆਵਣ ਜਾਵਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਪਛਾਣਨ ਤੇ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਕਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਮੈਨੂੰ ਝਾਕਾ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ।

ਅੱਜ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, “ਇਲਮ ਤੇ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸਵਾਲ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਏ ।” ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਈ ਘੁੰਮ ਗਿਆ । ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਪਏ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੈਂ ਉੱਲੂ ਵਾਂਗ ਬਿਟਰ ਬਿਟਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ, "ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਹੋਇਆ ਚਲੋ ਜੋ ਗੱਲ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਪੁੱਛ ਲਵੇ, ਪਰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਤੌਬਾ ਤੌਬਾ।" ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਈ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੀਹਨੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਸੋ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋਇਆ। ਖ਼ੌਰੇ ਇਹ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਆਇਤ ਹੈ।

ਏਥੇ ਉਲਟੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ, "ਇਲਮ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸਵਾਲ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਏ। ਖੌਰੇ ਮੈਂ ਪਾਗਲ ਆਂ ਯਾ ਇਹ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮਰਾਹ ਲੱਗਦਾ ਏ। ਪਰ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੱਕ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ : ਇਹ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ । ਪੱਲਿਉਂ ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਹਾਂਡੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਂਵਦਾ ਏ, ਫੇਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਇਲਮ ਤੇ ਦਾਨਾਈ ਵੰਡਦਾ ਏ। ਇਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਮੇਰੀ ਈ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਏ।

ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਾ ਈ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਥੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ:

ਜੇ ਚਾਹਨਾਂ ਏ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰਬ ਨਾ ਕੋਈ ਲੱਗੇ

ਫਿਰ ਜਾਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨਾਈ ਤਕਸੀਮ ਨਾ ਕਰ

ਜੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਦਾਨਾਈ ਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਜਾਹਲ ਹਾਂ। ਜੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਗੁੰਮਰਾਹੀ ਏ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਕੌਣ ਆਂ ਤੇ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਏ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜੜ ਫੜ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੌਕਾ ਭਾਲਦਾ ਕਿ ਜਦ ਵੀ ਦਾਅ ਲੱਗਾ ਮੈਂ ਇਹਦੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਵਾਲ ਕਰਸਾਂ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਕਿਉਂ ਮਹਿਫ਼ਲ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਹੋਵਣ ਮਗਰੋਂ ਘੰਟਾ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਜਾਂ ਝੱਟ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹਿ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਮੈਥੋਂ ਕੁੱਝ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਝਾਵਣ ਲਈ ਇਹ ਰਵੱਈਆ