ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਈ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੈਂ ਈ ਕਦੀ ਕਦੀ ਆਂਵਦਾ ਸਾਂ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਤਾਂ ਬੈਠਕ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਤ ਤੀਕਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ । ਬਹਿਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਅਦਬ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜੀ ਰਸਮੇਂ ਰਿਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ, ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ। ਲੋਕ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਬੜੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਮੁਤਮਈਅਨ ਜਾਪਦੇ ਸਨ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਈ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਸੀ । ਮੈਂ ਆਇਆ ਤੇ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਈ ਆਖਿਆ, "ਕੁੱਝ ਤੂੰ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਕਰ । ਲੋਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬਹਿ ਰਹਿਨਾਂ ਏਂ।"

ਮੈਂ ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਕੁੱਝ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਜੀਅ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਕਮ-ਇਲਮੋਂ ਪਾਰੋਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਹੀਂ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿੱਕਲਦੇ ।"

"ਜੇ ਕੁੱਝ ਬੋਲੇਂਗਾ ਤਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿੱਕਲਣਗੇ।"

"ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ", ਮੈਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ।

"ਹੂੰ, ਕੀ ਸਵਾਲ ਸੀ ?"

"ਇਹ ਈ ਤੁਸਾਂ ਹਾਂਡੀ ਬੜੇ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਕਾਵੰਦੇ ਓ, ਪੈਸੇ ਵੀ ਪੱਲਿਉਂ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਓ, ਕੋਇਲਿਆਂ ਦੇ ਧੂਏ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਤੰਗ ਹੁਜਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਏ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਏ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਖੰਘ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਵੀ ਚੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਗਰਮੀ ਪਾਰੋਂ ਜਰੇ ਜਰੇ ਮਗਰੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਓ, ਪਰ ਅੱਗ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂਡੀ ਪਕਾਈ ਜਾਂਦੇ ਓ।"

“ਹੁੰ, ਤਾਂ ਫੇਰ", ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਏ।

"ਫੇਰ ਖਾਵਣ ਵੇਲੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੁਰਕੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਵਦੇ ਓ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਤੁਸਾਂ ਆਪ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਓ। ਬਜ਼ਾਰੋਂ ਦਾਲ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਤੁਸਾਂ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਵੰਦੇ ਓ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਈ ਆਂਵਦੀ ਕਿ ਇੰਜ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਏ- ਖੇਚਲ ਕਰਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦੇਣਾ ।" ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਈ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਯਾ ਖੌਰੇ ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ ਕਿ ਕੋਈ ਇਲਮੀ ਸਵਾਲ ਈ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ। ਬੱਸ ਰੋਟੀ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਇੰਜ ਇਹ ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਏ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਜਾ ਕੇ ਖਵਾਂਦਿਆਂ ਤੇ ਆਪ ਫਾਕੇ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਏ। ਇਹਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਏ ?"

ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਏਸ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਿਦਮਤ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਕਿ ਇਸ