ਬਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੇਵਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਗਰੀਬ ਤੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਧੋਬੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਸੀ ਮੇਰਾ ਨਾਨਕਾ ਝੁੱਗਾ। ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ, ਉਸ ਗਰੀਬ ਧੋਬੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੈਸੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਧੀਆਂ ਵਾਂਗਰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਜਾਜ਼ੀ ਖੁਦਾ ਮਿਥ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਪਿਉ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਖੌਰੇ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਗੋਰੀ ਚਿੱਟੀ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦਾਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਈ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੈਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਮਰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ । ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਭਾਵੇਂ ਭਲਾਮਾਣਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਕੋਲੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਣਖੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਏਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਖਿਝ ਕੇ ਦਾਦਾ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦਾਦੇ ਦਾ ਇਹ ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਮੇਰੀ ਫੂਫੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਇਆ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂ ਤੇ ਉਸ ਫੂਫੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਕੂ । ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। ਬੈਠਿਆਂ ਬੈਠਿਆਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਕਿਤਾਬ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਹਰੋਂ ਦਾਦਾ ਆਇਆ। ਉਸ ਚੰਡ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਤਾਬ ਖੋਹ ਲਈ ਤੇ ਆਖਿਆ :

"ਤੇਰੇ ਜੇਹੇ ਗਸ਼ਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਲਮ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਏ। ਐਵੇਂ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਇਆ ਕਰ ।" ਇੱਕ ਚੰਡ ਦਾਦੇ ਹੋਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗਰ ਅੱਥਰੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਇੰਜ ਈ ਸੋਗ ਭਰਿਆ ਵੇਲਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ- "ਏਨਾ ਨੰਗਾ ਸੱਚ!" ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਫੇਰ ਬੋਲੇ, "ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਲਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਗੱਲ ਨਾ ਭੁੱਲੀ। ਦਾਦਾ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਕੋਲੋਂ ਦਾਬੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਰਕਮ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਅਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਕੇ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਆਏ। ਦਾਦਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਕਮੀਨਾ ਤੇ ਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਾਦੇ ਦੀ ਕਮੀਨਗੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਸਾਡੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰੇ ਲੈ ਆਈ।

ਪਿਉ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਏਥੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਘਰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਲੱਗ ਗਈ। ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਝਦੀ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਂਦੀ, ਤੇ ਹਾਂਡੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਕਰਦੀ । ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਵਟਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਚੌਧਰੀ ਚੰਗਾ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਚੰਗਾ ਪੱਕਦਾ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਹਾਂਡੀ ਪਕਾਵਣੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਥੋਂ ਸਿੱਖੀ