ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ੇਅਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਤਨਕੀਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖੌਰੇ ਅਦੀਬ ਮੇਰਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਯਾ ਜਾਹਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ - ਤਾਰੀਫ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਘੱਟ। ਇੰਜ ਮੇਰਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਝਾਕਾ ਵੀ ਲਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ, ਪਰ ਝਕ ਝਕ ਕੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ। ਕੌੜੀ ਕੌੜੀ ਤੇ ਤਨਜ਼ੀਆ ਗੱਲ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਮਾਰ ਵਾਲੀ ਤਨਕੀਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਕੌੜ ਚੁਭਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਕਦੀ ਕਦੀ ਇਕੱਠ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੀਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪਰਤਣ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਸਵਾਰੀ ਨਾ ਲੱਭਦੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇਲਮ, ਅਦਬ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਵੇਖਣ, ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸਾਂ । ਸਵਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਸਭ ਕੁੱਝ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਤੇਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਸੱਤਾਂ ਮੀਲਾਂ ਤੀਕਰ ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਲੱਭ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਅੱਗੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਈ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਚੱਲਣ ਦਾ ਮੈਂ ਆਦੀ ਤੇ ਹੈ ਸਾਂ, ਪਰ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਲੰਘ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੇਰ ਨਾਲ ਸੌਵਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਨੀਂਦਰ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਂਘਲਾਵੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ । ਤਬੀਅਤ ਬੋਝਲ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਉੱਤੋਂ ਕਿਤਾਬ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਚਸਕੇ ਲਈ ਢਿੱਡ ਉੱਤੇ ਲੱਤ ਮਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ । ਰਫ਼ੀਕ ਵੀ ਸਕੂਲੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

ਮੈਂ ਜਦ ਸਕੂਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ । ਸਿਰੋਂ ਪੈਰੋਂ ਨੰਗਾ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਬੋਝੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਜੀਅ ਰਫ਼ੀਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹਦੇ ਸਾਂ । ਉਹਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਲੀੜੇ ਘੱਟ ਈ ਬਣਵਾਂਦੇ ਤੇ ਪਾਂਵਦੇ ਸਾਂ । ਚੰਗਾ ਖਾਵਣ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਅਸਾਂ ਸੋਚਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋਚ ਵੀ ਲਈਏ ਤਾਂ ਲੱਭਦਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੈਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ ਸਿੱਖ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਈ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ । ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਤਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਮਝਾਂਵਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਇੰਜ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ ਕਿ ਆਇਆ। ਸੁਰਖ਼ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੈਂ ਵੀ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਾਂ । ਸਗੋਂ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਵਧ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸਾਂ । ਮਜ਼ਹਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਨਕੀਦ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਆਖਦਾ, "ਮਜ਼ਹਬ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਪਾਂਵਦਾ ਏ।" ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਆਖਦਾ ਵੀ ਏਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਮੈਥੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦੇ, ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਇਨਕਲਾਬ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਜਦ ਸਰਮਾਇਆਦਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਤੁਅਲਕਾਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ, ਜ਼ਾਤੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮੁਨਾਫਕਤ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਲੱਗਦੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਨਕੀਦ ਕਰਦਿਆਂ