ਚਾਂਹਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ । ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਭੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਹਿਰੂਮੀਆਂ ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ । ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਅਰਬਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਰਹਿਨਾ ਚਾਹਨਾਂ ਵਾਂ, ਵੱਖਰਾ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵੇ । ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਮੌਜਾਂ ਮਾਨਣ ਲਈ ਅਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹਦਾ ।"

ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਪੁੱਛਿਆ: "ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕ ਏ ।" ਮੈਂ ਬੜੇ ਈ ਅਦਬ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਝੱਟ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਕਦਾ ਯਾ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਚੱਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਬੋਲੇ :

"ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸਭ ਲਈ ਲੜਦੇ ਮਰਦੇ ਨੇ । ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹਦੇ ਨੇ । ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੀਆਂ ਇਫ਼ਤਖਾਰ ਦੀਨ ਮਾਸਟਰ ਵਹਾਬ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਮ ਪੜ੍ਹੀ । ਲੋਕਾਂ ਬਹੁਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੀਆਂ ਇਫ਼ਤਖਾਰ ਦੀਨ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਦਸਾਂ ਦਾ ਨੋਟ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਸੀ । ਮੈਂ ਅਜੇ ਦਸਾਂ ਦੇ ਨੋਟ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖ ਈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਆਖਿਆ, 'ਇੱਕ ਸੌ ਦਾ ਨੋਟ ਹੋਰ ਏਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੇਵੋ। ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖੋ।'

ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦਸ ਰੁਪਏ ਈ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਨ ਮੇਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲੋਂ, ਉੱਤੋਂ ਸੌ ਦਾ ਨੋਟ ਹੋਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕਾਇਆ ਈ ਪਲਟ ਗਈ। ਮੈਂ ਫੇਰ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਗਿਆ । ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ। ਜਲਸਾ ਪੜ੍ਹਨ ਕਾਰਨ ਪੈਸੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਤੇ ਦਾਦ ਵੀ ਢੇਰ ਲੱਭਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਨੋਕ ਪਲਕ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਤਾਦ ਹਮਦਮ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਜਾ ਪੈਰ ਫੜੇ।"

ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸਾਡੀ ਚੱਲਦੀ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਈ ਮੁੱਕ ਗਈ।

ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੜੇ ਬੇਹੂਦਾ ਤੇ ਮਕਰੂਹ ਚਿਹਰੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਲਾਮ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਬੁਰਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਵਾਹੀ ਬੀਜੀ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ,