ਹਰ ਕਈ ਕੰਮ ਆਵਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਟ-ਖੜਿੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਨੌਕਰੀ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜਿਆਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਲਾਮਾਂ ਫੇਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਇਆ।

ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਤਕਰੀਰਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਬਿਲਕੁਲ ਈ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਮੁਖ਼ਾਲਫ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਮਿੱਲ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾ ਕੇ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਲੱਭਦਾ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ਰ ਆਖਦੇ, ਕੰਮੀ ਆਖਦੇ। ਕਾਫ਼ਰ ਤੇ ਕੰਮੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੀਕਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਸਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਉਹ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਈ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਚਪੜਾਸੀ ਤੇ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਈ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਵਣ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝ ਆਵਣ ਵਾਲਾ ਰਵੱਈਆ ਸੀ । ਮੈਂ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਵਣ ਦੇ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅਸਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਂ। ਕੰਮੀ ਯਾ ਚੌਧਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਯਾਂ ਸਈਅਦ ਨਹੀਂ ਆਂ । ਲੋਕ ਮੈਥੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਕੰਮੀ ਕਹਿਲਾਵਣ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ। ਇੰਜ ਈ ਦੂਰੀ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਏਸ ਦੂਰੀ ਪਾਰੋਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਲਖ਼ੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ।

ਏਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੇਲੀ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਯਾ ਖੌਰੇ ਕੋਈ ਬੇਲੀ ਬਣਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕਬੀਲਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਆਕੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਧੌਂਸ ਤੇ ਧੱਕੇ ਧਕਾਨੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣ ਬਣ ਵਿਖਾਂਦੇ ਸਨ।

ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਬੇਸਵਾਦਾ ਸੀ । ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਤੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਘੱਟ ਈ ਰਲਤ ਕਰਦਾ। ਬਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਸੀ ? ਗਿਲਾ, ਸ਼ਿਕਵਾ, ਨਫ਼ਰਤਾਂ, ਕਦੂਰਤਾਂ, ਉੱਤੋਂ ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਕੜ ਬਹੁਤ ! ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਬਰਾਦਰੀ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਈ ਰਿਹਾ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਮੇਰੀ ਖੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਈ ਕੋਈ ਪੁੱਠੀ ਮੱਤ ਸੀ, ਇਹ ਈ ਖਿਆਲ ਸੀ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ!

ਅਦੀਬਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਉੱਥੇ ਸਾਈਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸਮਝਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਵਣ। ਸਾਂਝੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਭੁੱਖ ਹੋਵੇ । ਪਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਇੰਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਸੀ। ਸਾਈਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ, "ਅੱਧੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਏ" - ਰੂਸ ਵਿੱਚ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ, ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਆਇਆ ਕਿ ਆਇਆ।"

ਬੱਸ ਫੇਰ ਕੀ ਸੀ ਮੈਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਤੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਮੁਤਾਲਾ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਲੀ