ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ । ਏਥੇ ਈ ਲੋਕ ਸਨ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ, ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਸੁਣਨ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵੀ ਤਾਂ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੌ ਸੌ ਵਾਰੀ ਸੋਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਉੜ ਉੜ ਕੇ ਤੇ ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਕੇ ਨਿੱਕਲਦੇ ਸਨ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਥਹੁ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਜਦ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਾ ਤਾਂ ਚੰਗ ਮੰਦ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦਾ । ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੱਚੋ-ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਈ ਨਵੀਂ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਏਨੇ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤੇ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ । ਮੇਰਾ ਦਾਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ, ਤਸ਼ੱਦਦ-ਪਸੰਦ ਤਬੀਅਤ ਵਾਲਾ ਸੀ।"

ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਵੇਖੇ ਤੇ ਸੁਣੇ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਉੱਤੇ ਲੋਕੀਂ ਉੱਛਲ-ਉੱਛਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਦਾਦੇ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਏਨਾ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦਾਦੇ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਟੁਰਦੇ ਸਨ।

ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਾਂਝ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਾਂਝੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ । ਏਥੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗਦੀ ਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਵੀ ਲੋੜਾਂ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈਣ, ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਜ਼ਬਾਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਵੀ।

ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਆਂਵਦੇ ਸਨ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਸਭ ਦਾ ਇਹਤਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰੋਟੀ ਵੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਰ ਮੌਜੂਦ ਬੰਦਾ ਰੋਟੀ ਖਾਵਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਏਸ ਪਿਆਰ ਤੇ ਇਲਮੀ ਮਹੌਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਏਥੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਹਰ ਔਖੀ ਗੱਲ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਹਾਸੇ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਸ਼ੋਖੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਸਕੀ ਅਦਬ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਏਥੋਂ ਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕੁੱਝ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ । ਵੇਲ਼ੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਦਬ ਦੀ ਟੋਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੱਸਣ ਤੇ ਸਮਝਾਵਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਾਨ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਣ ਵੇਲੇ ਕਈ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮਵਾਦ ਕਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ 'ਚੋਂ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਏ। ਪਰ ਆਪ ਚੰਗੇ ਇਲਮ ਅਦਬ ਦੇ ਜਾਣੂ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਚਹਿਕਦੇ ਚਹਿਕਦੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਦਾਸ ਵੀ ਹੋ ਜਾਇਆ