ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹੁਣੇ ਉਦਾਸ, ਹੁਣੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਸੇ ਕਹਿਕਹੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਇਹ ਬੰਦਾ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਏ! ਹੱਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਏ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਰੋਂਦਾ। ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਏ - ਸੁਹਾਗ ਗਾਵਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ।

ਕਦੀ ਕਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜੰਦਰਾ ਫੜਾ ਕੇ ਆਖਦੇ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਬਾਹਰੋਂ ਮਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਆ ਕੇ ਖੋਹਲੀ ।" ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਜੰਦਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੰਡ ਆ ਜਾਂਦਾ । ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੀ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆ ਕੇ ਬੂਹਾ ਖੋਹਲਦਾ ਤਾਂ ਹੱਸਦੇ ਹੱਸਦੇ ਆਖਦੇ, 'ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਈ ਯਾਰ । ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੰਜ ਕਰ ਜਾਇਆ ਕਰ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਨੇ । ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਕਦੇ ਨਾ ਖੋਹਲਾਂ ।"

ਜਦ ਬਹੁਤ ਈ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਵੇਖਣ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਅੱਜ ਕੋਈ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਜਾਏ।" ਮੈਂ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਸੁਣੀਂਦੀ ਏ।

ਪਰ ਉਹ ਨਾ-ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਰਦੂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਝੂਠੇ ਕਲਚਰ ਤੇ ਝੂਠੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਜੋਕਰ ਲੱਗਦੇ ਨੇ । ਉਰਦੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਾਏ ਫ਼ਹਾਸ਼ੀ ਦੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਫ਼ਹਾਸ਼ੀ ਸਲਾਮ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੜ੍ਹਕ ਚੰਗੀ ?

"ਫ਼ਹਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੀ ਮਤਲਬ ?" ਮੇਰੇ ਜਾਨਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ, "ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀ ਰਵੱਈਆ ਫ਼ਹਾਸ਼ੀ ਈ ਹੋਇਆ ਨਾ! ਦਰਬਾਰੀ ਮਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ - ਆਕਾ (ਮਾਲਕ) ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਏ ।"

ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਪੈਸੇ ਹੋਵਣਗੇ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਮੇਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਈ ਆਦਤ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ਾਕੇ ਹੋਵਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਦੁੱਖ, ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁੱਝ ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੇਰੀ ਏਸ ਆਦਤ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸੇ ਜੋੜ ਲਏ ਹੋਸਣ।

ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਜ ਮੈਥੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਹੈ ਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਯਾ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਕਿੱਥੋਂ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ । ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀ? ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਕੇ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਹੁਣ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਸਾਲਾ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਫਾ ਤੇ ਫਾਕਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਐਸੀ ਕਿਤਾਬ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦੀ