ਸੀ ਜੀਹਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਪਸੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਈ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪੈਸੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਆਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਕਦੇ ਕੋਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉੱਖੜ ਪੁੱਖੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੇਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੇ ਔਕੜ ਦਾ ਏਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੈਥੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੰਜਗੀ ਮੈਥੋਂ ਵੇਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਾਂ, ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਹਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਫੇਰ ਵੀ ਲੈ ਟੁਰਿਆ ਕਿ ਖੌਰੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਵੇ । ਪਰ ਉਸ ਮੇਰੀ ਗੁਰਬਤ ਦਾ ਲਿਹਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਦੇ ਦੋ ਬਾਲ ਰਹਿ ਗਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ।

ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘਰ ਵੀ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ । ਏਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਔਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦਾ । ਹੁਜਰੇ ਆਵਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਝੱਟ ਆਂਵਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਝੱਟ ਈ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਬਾਲ ਅਜੇ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਛੋਟਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਈ ਜ਼ਿੱਦੀ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੰਗ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਈ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੀਕਰ ਹੁਜਰੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਨਾ ਈ ਕਿਸੇ ਅਦਬੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਲਹੌਰ ਈ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਗਿਆ।

ਮਾਂ ਦਾ ਆਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਦਾ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਣ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਫਾਕੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ।

ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਵੀ ਸੁੰਝਾ ਸੁੰਝਾ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਰੁੱਖੇ ਰੁੱਖੇ ਸਨ । ਸੱਚ ਈ ਤਾਂ ਵਾਰਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਆਖਿਆ ਸੀ:

ਘਰ ਸਦਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੋਂਹਦੇ

ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਅੰਨ੍ਹੇਰੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਿਆਂ ਨੀ

ਪਰ ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਸੱਚੀਂ ਮੁੱਚੀਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਖੌਫ਼ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਨਵਾਂ ਦੀਵਾ ਬਾਲਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ। ਕੁੱਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਤਲਖੀਆਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਜਰੇ ਜਾ ਕੇ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਸੁਣ ਆਵਾਂ । ਉਸ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰ ਆਵਾਂ, ਵੇਖ ਆਵਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹਨ । ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਲਤ ਕਰਾਂਗਾ।