ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਮੀ ਸੁਣਾਈ, ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਗੀਤ ਵੀ ਸੁਣਾਏ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਜ਼ਮ 'ਮੈਨੂੰ ਓਏ ਰੱਬਾ ਮੇਰਿਆ।'

ਆਪਣੀ ਈ ਨਜ਼ਮ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋਇਆ। ਅੱਖਾਂ ਭਿੱਜ ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਬੱਕਰੇ ਕੁਸਦੇ ਕੋਈ ਲੈ ਲੈ ਤੇਰਾ ਨਾਂ

ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਏ ਚੁੱਪ ਚਾਂ

ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਉਹਨਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ। ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਤ ਤੀਕਰ ਗੋਲੜੇ ਸ਼ਰੀਫ ਵਾਲੇ ਪੀਰ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਸੋਵਣ ਲਈ ਲੰਮੇ ਤਾਂ ਪੈ ਗਏ ਸਾਂ ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਚਿੜੀ ਚੂਕਦੀ ਨਾਲ ਈ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, "ਉੱਠ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਲਹੌਰ ਚੱਲੀਏ। ਮੇਰਾ ਲਹੌਰੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਝੱਟ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।"

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਈ ਅਸੀਂ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜ਼ਮਾਨਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ । ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹਕੂਮਤ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ । ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਚੈੱਕ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਪਰ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਜਰੇ ਦਾ ਮਹੌਲ ਬੜਾ ਈ ਬੇਸਵਾਦਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਵਿਰਲਾ ਬੰਦਾ ਆ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਈ ਅਕੀਦਤ ਵਾਲਾ । ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਉੱਥੋਂ ਵਲਾ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਮੈਂ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਕਿ ਦੋ ਪੁਲਸ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਪੁਲਸ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰੇ ਕਿ ਜਾ। ਮੈਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਵਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਮੇਰੇ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾੜ ਲਿਆ ਸੀ । ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਦੀ ਖੁਆਹਸ਼ ਵੀ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਹੁਣ ਜਾ ਤੂੰ ।" ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ। ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਆਏ ਸਨ।

ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਕਦੇ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।"

"ਨਹੀਂ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਮੈਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਉਲਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹਦਾ। ਇੰਜ ਪੰਧ ਖੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਏ।”

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਖਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਸੀ ਹੋਈ। ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪੰਧ, ਪਰ ਅਦਬ ਪਾਰੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਸਵਾਲ ਨਾ ਕੀਤਾ।

ਵੇਲਾ ਲੰਘਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ ਮੁੜ ਆਵਣ ਜਾਵਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ