"ਤਸ਼ਰੀਹ ਤਾਂ ਔਖੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਏ”, ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਪਰ ਏਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰ ਸਕਨਾ ਵਾਂ ।"
"ਕੁੱਝ ਵੀ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬੱਸ ਜ਼ਰਾ ਤਵੱਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਏ।” ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਈ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਅਦਬ ਮੌਜੂਅ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਤਲਬ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਚਲ ਬਹੁਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਏਸ ਖੇਚਲ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆਂਵੰਦੇ ਸਨ । ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਈ ਜਿਲਦਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੁੱਝ ਵੇਲਾ ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ ਫੇਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਸ਼ਤੂ ਜ਼ਬਾਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੋਇਆ। ਸਾਰਾ ਲਹੌਰ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ। ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਪਸ਼ਾਵਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਲੋੜ ਦੀਆਂ ਪਸ਼ਤੂ ਸਿਖਾਵਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਖੌਰੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਕਿ ਨਾ।
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਜਿਲਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਜਿਲਦ ਦੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ ਤੇ ਨਾ ਈ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਹਤਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਏ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, "ਉਸ ਢੇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖ। ਕਿਤਾਬ ਈ 'ਨਾ- ਕਾਬਲਿ ਤਸਖ਼ੀਰ ਜ਼ਿਹਨ ਇਨਸਾਨੀ।' ਮੈਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਿਆ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਫਰੋਲ ਮਾਰੇ ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭ ਰਹੀ।
ਬੂਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਪਤੀਲਾ ਫੜਾਇਆ ਜੇ।" ਉਸ ਬੰਦੇ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਈ ਹਮਉਮਰ ਸੀ, ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।"
"ਕਿਹੜਾ ਪਤੀਲਾ, ਹਕੀਮ ਜੀ ? ਆਓ ਬੈਠੇ। ਕੀ ਗੱਲ ਏ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪਤੀਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੁੱਝ ਹਾਂਡੀ ਪਕਾਵਣ ਲਈ ਬਰਤਨ ਨੇ।
"ਚਲੋ ਇਹ ਵੀ ਗਿਆ", ਹਕੀਮ ਜੀ ਉਥੋਂ ਅਫਸੋਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਪਲਾਅ ਪਕਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੇਗ ਨਿਆਜ਼ ਲਈ। ਚੌਲਾਂ ਤੇ ਬੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪਤੀਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਘੱਲਿਆ ਸੀ । ਏਧਰ ਈ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੋਣਾ ਏਂ। ਮੈਂ ਏਤਬਾਰ ਕਰਕੇ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।"
"ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ, ਹਕੀਮ ਜੀ। ਕੌਣ ਸੀ ?”
"ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣਾਂ ? ਏਤਬਾਰ ਕਰ ਲਈਦਾ ਏ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ।" ਹਕੀਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇਕੀਆਂ ਕਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਂਡੇ ਗੁਆਚ ਗਏ ਨੇ । ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਟੋਰੀਦੀ ਏ, ਪਰਤ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।" ਉੱਥੋਂ ਈ ਪਰਤ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਨੇਕੀ ਕਰਦੇ ਈ ਠੱਗੇ ਜਾਨੇ ਆਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੋਕ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਸਨ।”
ਹਕੀਮ ਦੇ ਜਾਵਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸਤਾਦ ਬਹੁਤ ਹੱਸੇ। "ਵਾਹ ਹਕੀਮ ਜਲੰਧਰ ਦਾ
