ਗਈ ਏ ਕਿ ਮਾਂ ਸੌਗੰਧ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ । ਨਾਲੇ ਦੇਉ ਨੂੰ ਆਦਮ ਬੂ, ਆਦਮ ਬੂ ਕਿਉਂ ਆਂਵਦੀ ਏ ?” ਮੈਂ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤਾਏ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ । ਫ਼ਕੀਰ ਤਾਏ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮਲੂਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ । ਬਾਲਪੁਣੇ ਦੀਆਂ ਝਾੜਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਖੌਰੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਜਿਹਨੂੰ ਤਾਇਆ ਵੀ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾਹ, ਹੁਣ ਚਲਾ ਜਾ, ਗੋਗੀ। ਮੈਥੋਂ ਫੰਡ ਖਾਏਂਗਾ।" ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਤਾਇਆ ਹੁਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੱਕ ਗਿਆ ਏ । ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤਾਏ ਦੇ ਕੜੇ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਾਏ ਦੇ ਜਾਵਣ ਮਗਰੋਂ ਅਸਾਡੇ ਕੁਨਬੇ ਵਾਲ਼ੇ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਤਾਏ ਦੀ ਫ਼ਕੀਰੀ ਤੇ ਔਲਿਆਈ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਤਫ਼ਿਕ ਸਨ ਕਿ ਤਾਏ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਜੇ ਆਪਣੀ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਈ ਆਕੜ ਤੇ ਧੌਂਸ ਵਾਲ ਸੁਭਾਅ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਸੀ। ਤਾਏ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮੱਚਦੀ ਅੱਗ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।

ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੀ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ, ਕਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ : ਪਰ ਜਦ ਕਦੇ ਪੀਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਆਖਦਾ, ਤਾਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦੇ, “ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ, ਪੀਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਰਾਹਤ ਆਂਵਦੀ ਏ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਾ ਬੋਲਿਆ ਕਰ ।" ਪਰ ਜਦ ਭੁੱਲ ਭੁਲੇਖੇ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦਾ ‘ਪੀਰ ਮੁਰਸ਼ਦ', ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਪੈਂਦੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ, “ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ ਏ, ਮੇਰੀ ਨੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਉਹ ਫੇਰ ਆਖਦੇ, "ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਛੁਰੀ ਮਾਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸੀਅ ਨਾ ਕਰਾਂ ਪਰ ਪੀਰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਏ।"

ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਆਂਵਦੇ ਸਨ । ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਮਜ਼ਾਜ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲ ਆਂਵਦਾ ਸੀ । ਟਾਂਗੇ ਵਾਲ਼ਾ, ਛਾਬੜੀ ਵਾਲਾ, ਸਕੂਲੀਆ, ਵਕੀਲ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਏਸ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਈ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਈ ਜਾਣਦਾ ਸੀ । ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਯਾਰ ਹੁਸੈਨੇ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ। ਏਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੈਰ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਮੰਟੋ ਪਾਰਕ ਯਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸੈਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਦੇ ਸਨ । ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੈਥੋਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਕੁੱਝ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਹੁਸੈਨੇ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਮੇਰਾ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਯਾਰ ਸੀ। ਟਾਂਗਾ ਵਾਹਦਾ ਸੀ । ਹੁਸੈਨਾ ਗ਼ਰੀਬ ਹੋਵਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਅਵਾਰ, ਜਿਗਰੀ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਕਿਸਮ