ਜਾ ਯਾਰ ਸੀ। ਜਦ ਵੀ ਕਦੇ ਭੀੜ ਪਈ ਉਸ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਘਾਬਰਿਆ ਕਰਦਾ । ਮੇਰਾ ਜਦ ਵੀ ਦਾਅ ਫਿਰਦਾ ਮੈਂ ਵੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉਹਦੇ ਉੱਤੋਂ ਵਾਰ ਦੇਂਦਾ ਸਾਂ ।"

"ਦਾਅ ਫਿਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੂਏ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਲਮ ਹੈ।" ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਵਲਾ ਕੇ ਆਖ ਦਿੱਤਾ । ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਜੂਆ ਖੇਡਦਾ ਰਿਹਾ ਵਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਿਉ ਵੀ ਜੂਆ ਖੇਡ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਵੀ । ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜੂਏ ਦੀ ਲਤ ਪਈ ਸੀ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਏ :

ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ

ਪਰ ਉਹ ਗਲ ਮੇਰੇ ਤੇ ਪਈਆਂ।

ਇੰਜ ਈ ਕੁੱਝ ਆਦਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ । ਫੇਰ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲ਼ੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪੈਸੇ ਵੀ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ । ਪੈਸੇ ਦੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੱਜਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵਾਂ।" "ਪੈਸਾ ਆਂਵਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਸੀ ?” ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਝੱਲਪੁਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਡਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।

ਪੈਸੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਆਂਵਦੇ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਰ ਸਾਂ। '47 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਏ। ਪੂਰੇ ਬੱਰੇ ਸਗੀਰ (ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ) ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਈ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਮਜ਼ਹਬੀ ਹੋਵੇ ਯਾ ਸਿਆਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਪੈਂਦਾ ਸੀ । ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਉੱਤੋਂ ਥੈਲੀਆਂ ਲਮਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਥੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਕੋਈ ਕੋਈ ਔਰਤ ਅਕੀਦਤ ਨਾਲ ਟੂਮ ਛੱਲਾ ਵੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਲ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਉਹ ਲੋਕ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਇਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਹੁਸੈਨੇ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਚੱਲ ਓਏ ਬੇਲੀਆ ਟਾਂਗਾ ਜੋਅ । ਉਸ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਏ। ਟਾਂਗਾ ਜੋਇਆ। ਅਸੀਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਟੁਰ ਪਏ। ਅਜੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵਣ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਅਸਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਬਹਿ ਗਏ। ਜੋ ਕੁੱਝ ਪੱਲੇ ਸੀ ਸਭ ਹਾਰ ਗਏ। ਮੈਂ ਟਾਂਗਾ ਘੋੜਾ ਵੇਚ ਕੇ ਕੁੱਝ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਫੇਰ ਜੂਆ ਖੇਡ ਲਿਆ। ਪੱਲਿਉਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਸਾਂ। ਪਰ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਈਏ ਹੁਸੈਨੇ ਯਾਰ ਦੇ, ਉਸ ਟਾਂਗੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਜਾਇਆ ਹੋਵਣ ਤੇ ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਮੈਨੂੰ ਤਸੱਲੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਸੀ ਕਿ ਗਰੀਬ ਦਾ ਟਾਂਗਾ ਘੋੜਾ ਮੇਰੀ ਹਿਮਾਕਤ ਨਾਲ ਵਿਕ ਗਿਆ ਏ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਝਰੀਟ ਵੀ ਨਾ ਆਈ। ਉਹ ਇੰਜ ਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਈ