ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੇ ਏਸ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਮਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ?"

"ਕੀ ਮਤਲਬ? ਉਹ ਕਿਉਂ ਮਨਾਂਹ ਕਰੇਗੀ ?" ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਫ਼ੀਕ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕੁੱਝ ਰਫ਼ੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ ਏ ?" ਮੇਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ ਉਸ ਝੱਟ ਆਖਿਆ, "ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਰਫ਼ੀਕ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਬੱਚਾ ਏ। ਉਸ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਜਜ਼ਬਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾਂ ਚਾਹਦੀ ਸਾਂ ਜੀਹਨੂੰ ਤੂੰ ਚੋਰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਆਖਨਾ ਏਂ।"

"ਓ ਮਿਸ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਫਿਕਰ ਈ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਚਮੁੱਚ ਈ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਈ ਨਹੀਂ। ਮਿਸ ਯਕੀਨ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਏਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਏ। ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਮਤਰੇਈ ਵਾਲੀ ਅਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨੇ।"

ਮੇਰੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੀਨਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਡਿਉਟੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ।

ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਈ ਸਾਂ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਧੁੰਮ ਗਈ ਕਿ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲੱਗ ਗਿਆ ਏ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਆਜ਼ਮ ਨੂੰ ਘਰ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਏ । ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਵੀ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਸਨ।

ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਰਫ਼ੀਕ ਦੀ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਪਲਸਤਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾ ਕੇ ਐਕਸ-ਰੇ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਲੱਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੁੜੀ। ਕੁੱਝ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਉੱਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕ ਹੱਡੀ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਕੋਲੋਂ ਲੱਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਰਫ਼ੀਕ ਫੇਰ ਠੀਕ ਹੋ ਕੇ ਸਕੂਲੇ ਜਾਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਰਫ਼ੀਕ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਮੈਂ ਪੰਜ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁਜਰੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਮੁਲਕ ਦੇ ਮੌਜ਼ੂਲ ਵਜ਼ੀਰ ਆਜ਼ਮ ਉੱਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵਣ ਵਾਲੀ ਸੀ । ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਜਲਾਸ ਬੰਦ ਸਨ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਦੇ ਹੁਜਰੇ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਜੇਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ । ਲੋਕ ਜਿਆਦਾ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਫੇਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਬੇਰੌਣਕੀ ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਆਖਿਆ, "ਏਸ ਮੁਲਕ ਦਾ ਅੰਜਾਮ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ । ਭਲਾਂ ਇੰਜ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਏ । ਅਸਾਡੀ ਫੌਜ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਧਰੋਹ ਕਰ ਰਹੀ ਏ।"

ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਖੁਸ਼ ਹੋਵਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਅਵਾਮੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਬਣਾ ਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ! ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪੁੱਛਣ-ਪੁੱਛਣ ਈ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਲੋਕ ਆਂਵਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ