ਸਨ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਅਲੀ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਅਲੀ ਦੇ ਆਵਣ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਉੱਠ ਕੇ ਟੁਰ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਠਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਬਹਿ ਗਿਆ, ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਅਲੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ "ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ।" ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ (ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀਆਂ) ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਬਣਵਾਣਾ ਚਾਹਨਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਮਰਜ਼ੀ ਏ ।

ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਚੌਧਰੀ ਜੀ, ਮਰਜੀ ਤਾਂ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ।"

ਏਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਅਲੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਝਿਜਕੇ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਏ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ।" ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਕੁੱਝ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਚੌਧਰੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ ! ਤੇਰੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਵਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਮੰਗਿਆ ਕਰ । ਇਹ ਕੰਮ ਜਿਹੜਾ ਤੂੰ ਹੁਣ ਕੀਤਾ ਏ - ਚਾਹ ਲਿਆਂਦੀ ਏ, ਚੌਧਰੀ ਵਾਸਤੇ ਮੱਛੀ ਲਿਆਇਆ ਏਂ, ਕੌਣ ਲਿਆਂਦਾ ? ਇੰਜ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰ।"

ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, "ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਆਇੰਦਾ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਏਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।

ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬੜੀ ਅੱਤ ਚੁੱਕ ਲਈ ਸੀ । ਮੁਖ਼ਾਲਫਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਆਂਵਦਾ ਸੀ । ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਮੁਖ਼ਾਲਫਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਡਰੇ ਡਰੇ ਤੇ ਸਹਿਮੇ ਸਹਿਮੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ । ਇੰਤਜ਼ਾਮੀਆ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਆਪ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਰਕੇ ਫੈਕਟਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸਜਾ ਦਵਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੱਲੋਂ ਚੰਗਾ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਜਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈ ਆਕੜ ਏ ਜਿਸਦੇ ਮੈਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਂ। ਚੌਧਰੀਆਂ, ਰਾਠਾਂ, ਖਾਨਾਂ, ਸਈਅਦਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਕੜ। ਏਸੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਈ ਅਜੇ ਤੀਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਇਨਕਲਾਬ ਕਿੰਜ ਆਸੀ ?

ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਖਿਝ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਦੋਂ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਧਾੜ ਤੇ ਆਪਣੇ ਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੈਂ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਦਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦਾ।

ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾ ਟੁਰਦਾ। ਉਂਜ ਤੰਗ ਸਾਰੇ ਈ ਸਨ ਆਪਣੇ ਲੀਡਰਾਂ