ਕੋਲੋਂ। ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਤਾਰੀਫ ਕਰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਨਹੀਂ, ਭੋਲੇ ਨੇ ? ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਚੁਣਾਉ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਦਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੜਨਾ ਚਾਹਦਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸਦਰ ਨੇ ਫ਼ਰਾਉਨ ਵਾਂਗਰ ਧੌਣ ਹੋਰ ਅਕੜਾ ਲਈ। ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਜਾ ਵੇਖਿਆ ਨਾ ਖੱਬਾ, ਸਦਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਲੈਕਸ਼ਨ ਲੜਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਸਦਰ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਦਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ।
ਹੁਜਰੇ ਆ ਕੇ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਏਥੇ ਵੀ ਸਦਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪੂਰੀ ਨਜ਼ਮ ਆਖੀ ਗਈ ਏ।
ਏਸ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਮੌਜਾਂ ਈ ਮੌਜਾਂ
ਜਿੱਧਰ ਵੇਖੋ ਫੌਜਾਂ ਈ ਫੌਜਾਂ
ਏਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਦੋ ਖ਼ੁਦਾ
ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਤੇ ਲਾ ਅੱਲਾਹ!
ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ । ਪਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਵਧਾ ਘਟਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਏਸ ਨਜ਼ਮ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਦਾ ਬਣਵਾਇਆ ਮਕਾਨ ਬਣਿਆ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪਾਸਪੋਰਟ ਕਿੱਥੋਂ ਬਣਨਾ ਸੀ।
ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਆਂਵਦੇ ਈ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਜਰੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਖੌਰੇ ਗਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ । ਆਪ ਉੱਠਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ। ਗਾਂ ਵੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ਲਈ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਦੀ । ਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖੀ ਰੋਟੀ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਂਵਦੇ ਤਾਂ ਗਾਂ ਅਡੋਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੀਂ ਪਰਤਦੀ ਹੋਈ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਖੁਸ਼ ਖੁਸ਼ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਦਾ ।
ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੇ, "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਵੇਖਿਆ ਈ ਭੁੱਖ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਹੈਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਈ ਲੋੜਵੰਦ ਨੇ । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਏਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਇਖ਼ਤਲਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਵਣ, ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਈ ਵੇਖਿਆ ਏ। ਭੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ, ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਨੇ । ਏਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਕਿ ਮੁਹੱਬਤ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਈ ਆਲਮ ਭੁੱਖ ਦਾ ਹੈ।”
