ਬੂਹੇ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਕੰਧ ਦਿਸਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਹਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਚਹਿਕਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਦੇ ਪਏ ਸਨ । ਬੜੀ ਦੇਰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ । ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, "ਵੇਖ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਅਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਜਨੌਰ ਈ ਚੰਗੇ ਨੇ। ਕਿੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਨੇ । ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਫਾਕਾ ਈ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ। ਕੁੱਝ ਵੀ ਮੱਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ। ਵਾਹ, ਕਿਆ ਜਿੰਦਗੀ ਏ! ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਕ ਜੀਵਨ!"

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਆਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਖੌਰੇ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸਾਂ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਵਾਂ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾਂ ਸੋਚਿਆਂ ਸਮਝਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਇਤਫਾਕ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਝੱਟ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਜਨੌਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੇਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਕਿਉਂ ਨੇ ? ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਕਿਉਂ ਨੇ ?” ਗੱਲ ਤੇ ਮੈਂ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਹਾਲਤ ਪਾਰੋਂ ਬਦਤਮੀਜੀ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸਾਂ।

ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਚੁਰਾ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨਿੱਕਲਿਆ "ਵਾਹ! ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਵਾਹ, ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਰਖਣ ਦਾ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ ਏ । ਇਹ 'ਕਿਉਂ' ਈ ਇਲਮ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਏ ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਆਪ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏਂ । ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਏਸ ਢੰਗ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਏ। ਸ਼ਾਬਾਸ਼!”

ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਗਹਿਰੀ ਤਨਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ -"ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੁਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਬੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ । ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਾਰਾ ਆਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਖਿਆਲ ਵਾਂਗਰ ਹੁੰਦੀ ਏ ਜੀਹਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਠੁੱਡੇ ਵਜਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਖ਼ਿਆਲ ਉਂਜ ਦਾ ਉਂਜ ਈ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਏ ਇੰਜ ਈ ਸੱਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਏ, ਜੋ ਮਰਜੀ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਸੱਚ ਆਖਰ ਸੱਚ ਏ- ਖਿਆਲ ਵਾਂਗਰ ਕਾਇਮ ਦਾਇਮ!

“ਪਤਾ ਈ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਖਿਆ ਸੀ ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ।"

ਉਹਨਾਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜਵਾਬ ਸੀ । ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ ਆਖਿਆ, ਜੇ ਖਿਆਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨਿੱਕਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ? ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ ਕੋਲੋਂ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਪਰਖਣਾ ਈ ਤਾਂ ਇਲਮ ਏ। ਬੱਸ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ ! ਇਹ ਸਮਝ ਤੇ ਇਲਮ ਈ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਏ ਮੁਸ਼ਾਹਦਾ ਤੇ ਤਜਰਬਾ।"

ਉਸੇ ਦਿਨ ਈ ਡੀਗਰ ਵੇਲ਼ੇ ਅਸਾਂ ਸੈਰ ਨੂੰ ਨਿੱਕਲੇ । ਮੰਟੋ ਪਾਰਕ ਤੋਂ ਲਾਰੀ ਅੱਡੇ, ਮੇਵਾ ਮੰਡੀ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੈਦਲ ਟੁਰ ਪਏ। ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ।