ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਦਤ ਮੂਜ੍ਹਬ ਠਹਿਰ ਠਹਿਰ ਤੇ ਖਲੋ ਖਲੋ ਕੇ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ। ਕੁੱਝ ਸੋਚਦੇ, ਫੇਰ ਅੱਗੇ ਟੁਰਦੇ। ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਕਿ ਛੇਤੀ ਟੁਰੀਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਹਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਖਲੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ - ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ, ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ । ਕਦੀ ਮੰਟੋ ਪਾਰਕ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ, ਕਦੀ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਲ ਉੱਤੇ। ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੱਲ ਨਿੱਕਲ਼ਦੀ ਹੋਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੀਕਰ ਅੱਪੜ ਗਈ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਾਦੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਉਸ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਸਾਇਆ।

ਉਸ ਦਿਨ ਆਪੇ ਈ ਗੱਲ ਨਿੱਕਲ ਟੁਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। "ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਲਾਵਾਰਸ ਸੀ (ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਇਕੱਠਾ ਸੀ)। ਮੈਂ ਵੀ ਲਾਵਾਰਸ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਾਂ । ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂਰ ਦੀ ਝਲਕ ਪਈ। ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਅਰ ਉਸ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਤੇ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ।

"ਤੁਸਾਂ ਉਸ ਲਵਾਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਿੰਜ ਸੁਣਾਏ ?" ਮੈਂ ਹੌਲੀ ਜੇਹੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

“ਨਹੀਂ ਓਏ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀ ਤੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਰੇਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸਾਂ । ਉੱਥੇ ਮਿਲੀ ਸੀ ਉਹ। ਉਹਨੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਅਰ ਸੁਣੇ ਹੋਸਨ, ਤਾਂ ਈ ਉਸ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਨਾ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਸ਼ਰੀਹ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀ ਇਨਸਾਨ ਦੋਸਤੀ ਤੇ ਖ਼ਲੂਸ ਭਾ ਗਏ ਸਨ।

ਅਸਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਸੱਜਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅਜੇ ਮੈਂ ਅਤਸਰ ਵਿੱਚ ਈ ਸਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਮਲੂਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲਹੌਰ ਆਈ।"

ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, "ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਮਲੂਮ ਸੀ ?"

"ਨਹੀਂ ਯਾਰ, ਅਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੱਸਿਆ।"

"ਉਹ ਕਿਉਂ ?”

“ਯਾਰ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਨੇ ? ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ, ਕੋਈ ਬਾਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਸੀ, ਅਸਾਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇਗੀ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਮੌਕਾ ਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਕੈਦ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਭਾਲਦਾ