ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਲਜ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਜ਼ਬਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਈ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਵੀ ਫ਼ਾਲਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਓੜ ਪੋੜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਲਹੌਰ ਮਿਉਂਸਪਲ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਆਏ।

ਅਸੀਂ ਅੱਠੇ ਭਰਾ ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਭੈਣ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਸਪਤਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ । ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਨਾਲ ਈ ਆਖਿਆ, "ਕੋਮਾ ਏ, ਦੁਆ ਕਰੋ।" ਕੁੱਝ ਭਰਾ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਏ, ਕੁੱਝ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਮ ਤੀਕਰ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਰਾਤਾਂ ਉੱਥੇ ਗੁਜਾਰੀਆਂ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਏ। ਮਾਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਆਸ ਲਾਹ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਨਰਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਕਿ, "ਸਿਰਫ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਈ ਜ਼ਿੰਦਾ ਏ।” ਮੇਰਾ ਅੰਦਰ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਵਾਰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਰਾਮਦੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋਤਾ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵੰਦਿਆਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਂਵਦੇ ਸਨ।

ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਛੜਨ ਦੇ ਖੌਫ਼ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਘਬਰਾਇਆ ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਏਸੇ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਈ ਫੇਰ ਮਿਸ ਜ਼ਰੀਨਾ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਖਲੋ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਵੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਆਖਿਆ ਸੀ । ਵਾਕਈ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨੇ ।” ਏਨੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਜ਼ਰੀਨਾ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਰੁੱਗ ਭਰੀਂਦਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਆਖਦਾ, "ਤੇਰੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨੇ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਏਂ।" ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰੀਨਾ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਸਾਂ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਈ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਡਰ ਸੀ । ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਨਾਨੀ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਰੋਵਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਪਰ ਹੁਣ ਨਾਨੀ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਰੋਵਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਨ । ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂ । ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸੰਭਾਲਣੇ ਸਨ।

ਕਈ ਜੁਮੇਂ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ। ਚਾਲੀਹਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਈ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਬੁਝਿਆ ਬੁਝਿਆ, ਗਮਗੀਨ ਤੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੁਜਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ । ਨਾ ਈ ਮੈਂ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਏਥੇ ਸੋਗ ਖਿਲਾਰਾਂ । ਸੋਗ ਖਿਲਾਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਿਨ ਹੁਜਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਸਵਾਲ ਹੋਇਆ, “ਖੈਰ ਤਾਂ ਹੈ! ਅੱਜ ਬੜਾ ਬੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਏਂ। ਪਹਿਲੇ ਕਦੇ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਤੈਨੂੰ । ਤੂੰ