ਨਈਮ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, "ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਵਾਧੂ ਸਮਾਨ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਤੁਸਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਓ ਖਾਂਦੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ?

"ਜੇ ਖਾਂਦੇ ਹੋਵਣ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਭਰੀਆਂ ਈ ਰਹਿਣ?" ਦਰਵੇਸ਼ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਿਆ। "ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਲੂ ਛੋਲੇ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਏ। ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਨੇ ਲੋਕ।"

ਏਹੋ ਜੇਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲਹੌਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋਰ ਜਾਪਦਾ ਏ । ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਿਆਜ਼ੀ ਤੇ ਸਬਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁਤਾਸਰ ਕੀਤਾ।"

ਅਦਬੀ ਤਨਕੀਦੀ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਜਾਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਤਨਕੀਦ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਹਰ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਰੀਝ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਉੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੋਸਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੂੰ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਲਿਖ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਏ । ਮੈਂ ਤੇ ਕੀ ਜਾਣਾਂ ਨਾਵਲ ਕਿੰਜ ਲਿਖੀਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਨਾਵਲ ਕਿੱਥੇ ਲਿਖ ਸਕਨਾ ਆਂ। ਮੈਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚਿਰੀਂ ਗੌਲੀ।

ਮੈਂ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਬਥੇਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪ ਲਿਖਣ ਬਾਰੇ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਨਾਵਲ ਲਿਖਣਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਇਲਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਕੰਮ ਏ। ਇਹ ਈ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਸੀ। ਏਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਨਾਵਲ ਵੱਲ ਨਾ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਜ਼ੀਮ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲਾਂ ਪਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਖੌਰੇ ਉਸ ਪ੍ਰੌਫੈਸਰ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮੁਤਾਲਾ ਸੀ । ਦੁਨੀਆਂ ਜਹਾਨ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਮਾਲੂਮਾਤ ਸੀ ਉਹਦੇ ਕੋਲ।

ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਖੌਰੇ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਪਈ ਹੁੰਦੀ । ਸਗੋਂ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿੱਕਲਿਆ ਕਿ ਉਰਦੂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਜ਼ੀਮ ਨਾਵਲ ਦੀ ਤਖ਼ਲੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਾਂ 'ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ' ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਬਹੁਤ ਬਿਹਤਰ ਨਾਵਲ ਕਹਿ ਸਕਨੇ ਆਂ। ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ।

ਦੋਵੇਂ ਸਿਆਣੇ ਏਸ ਨੁਕਤੇ ਉੱਤੇ ਮੁਤਫਿਕ ਸਨ ਕਿ ਅਜ਼ੀਮ ਤਖ਼ਲੀਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਦਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ, ਕਿਸੇ ਓਪਰੀ ਤੇ ਮੰਗਵੀਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲੀ ਸੀ । ਨਾਵਲਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦਾ।

ਜਦ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਕੁੱਝ ਦੋਸਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਜਾਚ