ਇਕੱਲੀ ਸੱਸ ਇੱਕ ਪਾਸੇ। ਰੋਜ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਨਕਾਰੇ (ਨਗਾਰੇ) ਵੱਜਦੇ । ਲੜਾਈ ਝਗੜਾ ਗਾਲ੍ਹ ਮੰਦਾ ਤਾਂ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸ਼ਰੇਆਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਨਵੀਂ ਸੱਸ ਰੁੱਸ ਕੇ ਜਾਵਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਅਸਾਡੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਰਮ ਅਸਾਨੂੰ ਆਵੇ । ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਅਸਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਝਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ ਏਸ ਵਜਾਹ ਕਰਾਨ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਗੁਜਾਰੇ ਜੋਗਾ ਅਮਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਬੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਗਈ ਅਸਾਡੇ ਉੱਤੇ। ਪਹਿਲੇ ਈ ਕਿਹੜੇ ਸੁਖੀ ਸਾਂ । ਉੱਤੋਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਵਧ ਟੁਰੇ ਸਨ । ਘਰ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਬਸੋਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤਾ ਵੇਲਾ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ । ਸਾਈਂ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ । ਆਪਣੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ । ਸਾਈਂ ਮੈਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਕਮਿਉਨਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਂਦਾ। ਨਜ਼ਰਿਆਤੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤੁਆਰਫ਼ ਕਰਾਵੰਦਾ । ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਨਵਾਂ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਬੇ- ਬਰਕਤੀ ਦਾ ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।

ਸਾਈਂ ਕੋਲੋਂ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਆਣ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ। ਏਥੇ ਇਲਮੀ ਅਦਬੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਕੁੱਝ ਸੁਣਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਭੁੱਖਾ ਨੰਗਾ ਰਹਿ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਆਪਣੀ ਤੌਹੀਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਮਹੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਰਗੇ ਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੱਜਣ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੇਸ਼ੀ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਅੱਜ ਕੁੱਝ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗਾ ਜੀਹਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ । ਦੋ ਤਿੰਨ ਬਾਬ (ਕਾਂਢ) ਲਿਖ ਪਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪੜ੍ਹੇ ਬਾਬ ਲਿਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲਿਖਤ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਯਾ ਬਾਬ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਏ। ਏਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁੱਟੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੁਜਰੇ ਆ ਸਾਹ ਲਿਆ।

ਏਥੇ ਅੱਗੇ ਈ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਕਿਧਰੇ ਜਾਵਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਈ ਤੂੰ ਆ ਗਿਆ ਏਂ। ਚੱਲ ਜ਼ਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸੀਤ ਤੀਕਰ ਚੱਲੀਏ।" ਉਹ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਝੱਟ ਜਾਵਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਏ । ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਆਇਆ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹਦੇ ਹੋਵਣ ਯਾ ਖੌਰੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖਿਆਲ ਹੋਵੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸੀਤ ਦਾ ਮੌਲਵੀ ਵੀ ਏਥੇ ਆਂਵਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਪ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਸੋਚ ਈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਫੇਰ ਬਹਿ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਾ ਯਾਰ ਤੂੰ ਈ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ।"

"ਕਿਹੜਾ ਮੁੰਡਾ", ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ, ਐਸਾ ਕੌਣ ਜੰਮ ਪਿਆ ਏ ਜੀਹਨੂੰ ਮਿਲਣ