ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਚਲੋ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੋ । ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਬੜਾ ਈ ਬੇਸਵਾਦ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਰਹੀ ਯਾ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਉੱਖੜਿਆ ਉੱਖੜਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵੀ ਹੁਜਰੇ ਗਿਆ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਹਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਂਵਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਹੁਜਰੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੀ ਰਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਪਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਉਸਤਾਦ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਏ।

ਹੁਜਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਾ ਕਿਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਈ ਕਿਰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ । ਏਸ ਖਿਆਲ ਦੇ ਨਾਲ ਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ੌਫ਼ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਜੜ੍ਹ ਫੜੀ ਲਈ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰਾ ਨਾਨਾ, ਨਾਨੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਨਾਨੀ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਜ਼ੋਹਰਾ ਦੇ ਬੋਲ, ਸਕੀਨਾ ਨਮਾਣੀ ਦੀ ਆਜਜ਼ੀ ਇਹੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਰਮਾਇਆ ਸੀ । ਹੁਜਰੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਛਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਜਰੀ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ।

ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਬੇਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਉੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ । ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੁਜਰਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ...।

ਜਦ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਂਦਾ, ਡੇਕ ਦੇ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦਾ । ਸ਼ਾਹੂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਖੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ।

ਉਹ ਵਗਦਾ ਖੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ । ਡੇਕ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਮਿੱਲਾਂ ਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਪੈ ਪੈ ਕੇ ਮੱਛੀ ਪੋਂਗਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਕੋਈ ਜਨੌਰ, ਪਸ਼ੂ ਹੁਣ ਏਥੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੀਂਦਾ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂ ਬੋ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਟੁਰੀ ਸੀ। ਵੇਲ਼ਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਲੋਕ ਆ ਕੇ ਏਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਪਏ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਸ਼ਰਾਰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਿਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੁਜਰਾ ਈ ਮੇਰੀ ਆਸ ਤੇ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਏਥੇ ਈ ਆ ਕੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਲੱਭਦਾ ਸੀ । ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਟੁਰਨਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ । ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹਦਾ ਸਾਂ ।

ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਖ਼ੌਰੇ ਰੋਜ਼ ਈ ਹੁਜਰੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਪੇਟ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਰਾ ਵੇਲ਼ਾ ਆਟੇ ਦੀ ਮੁੱਠ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਈ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਆਟਾ ਫਕੀਏ ਨਾ ਤਾਂ ਹਯਾਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਹਯਾਤੀ ਹੈ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ? ਮੈਂ