ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਰਤ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਜਾਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
"ਨਹੀਂ ਯਾਰ, ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ ਉਹਦੀ ਸਿਹਤ ਕੈਸੀ ਏ ?”
"ਸਿਹਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਏ ਗੁਰੂ ਜੀ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਮੁਅਜ਼ਜ਼ ਸੁਆਣੀ ਲੱਗਦੀ ਏ। ਉਹਦੇ ਹੋਂਠ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰਖ਼ ਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀਆਂ ਨੇ ।"
ਮੈਂ ਚਸਕੇ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਸਵਾਦ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਮਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ, "ਉਹਦਾ ਹੁਸਨ ਅਜੇ ਕਾਇਮ ਏ ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਉਹਦੀ ਕਾਠੀ ਤੇ ਜੁੱਸਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਏ। ਉਹਦੇ ਦੰਦ ਅਜੇ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਨੇ ।" ਮੈਥੋਂ ਜਿੰਨੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਕੀਤੀ। ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਿੱਥੇ ਮੁੰਡਾ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੁਣ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ! ਮੇਰੀ ਹੈਰਤ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਤੇ ਬੋਲੇ :
"ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ! ਤੂੰ ਵੀ ਪੱਛ ਲਾਵਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਏਂ ।" ਉਹਨਾਂ ਏਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਾਰਤ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ। ਮੈਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ, ਪਰ ਉਹ ਤੇ ਰੋਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । "ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ!" ਬਾ-ਹਿੰਮਤ ਦਰਵੇਸ਼ ਅੱਜ ਫਿੱਸ ਪਿਆ ਸੀ । ਮੈਂ ਹੈਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਉੱਥੋਂ ਨਿੱਕਲ ਆਇਆ ਸਾਂ ।
ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ। ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਇਚਾਰਜ ਨਾਲ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦੀ । ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਵਦਾ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਅਜੇ ਤੀਕਰ ਚੌਧਰੀ ਸਨ । ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਸਨ । ਮੈਂ ਗੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਇਨਸਾਫ਼ ਤੇ ਅਦਲ ਦੀ, ਪਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਮੈਂ ਈ ਝੂਠਾ ਸਾਂ । ਮੈਨੂੰ ਈ ਤੁਹਮਤਾਂ ਲੱਗਣੀਆਂ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਵੀ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ।
ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਝੂਠ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ । ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਤਲ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਲੀਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਥੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਕਾਫ਼ਰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਂ । ਉੱਤੋਂ ਵਤਨ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੋਪੜੀ ਮੇਰੀ ਵੀ ਉਲਟੀ ਸੀ।
ਅਫ਼ਸਰ ਯਾ ਇੰਚਾਰਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਦਬ ਸਿਖਾਂਦੇ, ਸਮਝਾਂਦੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਾਂ। ਅੱਗੋਂ ਅਖਾਣ ਸੁਣਾਵਾਂ ਤੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਅਨੇ ਮਾਰਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਓ । ਤੁਸਾਂ ਸਾਰੇ ਢੋਡਰ ਕਾਂ ਬਟੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਤੇ ਹੁਕਮ ਵਾਲੇ ਸਨ । ਭਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਮੈਂ ਈ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਝੂਠਾ ਸਾਂ । ਬੱਸ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਕੌੜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਜਰੇ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਸਾਂ । ਹੁਣ ਏਥੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀਆਂ
