"ਜਵਾਨ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਆਪਣੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਂਦੇ ਆਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਵਾਸਤੇ ਆਖਦੇ ਹਾਂ । ਫਸ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੌਂ ਬਾਰਾਂ । ਝਾਂਸੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਗੱਲ ਮੁਕਾ ਦੇਨੇ ਆਂ।"

ਫੇਰ ਹੁਜਰੇ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਆਂਵਦਾ ਏ। ਉਹਦੇ ਪੱਲੇ ਕੁੱਝ ਹੈ?"

ਉਸ ਕੁੜੀ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੱਚੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।" ਉਸ ਬੰਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।

ਜਦ ਖੁਆਜਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਏਸ ਬਾਈ ਕੋਲ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਵਾਕਫ਼ ਬੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਏ । ਏਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਫੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਮੈਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਏ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਂਹਦਾ ਸਾਂ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੀਆ ! ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ ਜਿਨਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਬੰਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਸੱਚ ਬੋਲ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹੋਵਣ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।"

ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਜੂਹ ਵਿੱਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੀਡਰ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ । ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਤੇ ਨਜ਼ਰਿਆਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਸਨ । ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਟਦਾ ਉਹਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਐਸਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਤੇ ਆਉਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਐਵੇਂ ਨਜ਼ਰਿਆਤੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਬਣੇ ਫਿਰੀਏ!

ਨਜ਼ਰਿਆਤੀ ਯਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੋਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਦੂਜੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਮਾਲ ਬਣਾਵਣਾ ਈ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਵਧ ਵਧ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਮਿੱਲਾਂ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜੇ ਨਜ਼ਰਿਆਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਅਸਾਡੀ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸਖਤੀ ਹੋਵਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ । ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ, ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਵੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੱਜਣ।

ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਹੂਰੀ ਅਫ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ, ਉਹ ਹੈ ਈ ਕਿੰਨੇ ਸਨ ! ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਕਦੇ ਈ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੁਖਾਲਫਤ ਤੇ ਹਿਮਾਇਤ ਦੀ