ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 'ਧੋਖੇ' ਨੂੰ ਛੁਪਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ‘ਪਰਦੇ' ਤੇ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਮੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਚਿਹਰੇ ਉਤੇ ਕੁਝ ‘ਮਹੀਨ ਭਾਵ' (Micro-Expressions) ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਲਿੰਬਿਕ (Limbic) ਹਿੱਸਾ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ 'ਮੁਜਰਮਾਨਾ' ਜਾਂ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਇਕਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ‘ਮਹੀਨ ਭਾਵ' ਇਕਦਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਦਮ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਲੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਮੁਖੌਟਾ ਇਕਦਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹੀਨ-ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਅੱਧੇ ਸਕਿੰਟ ਲਈ ਹੀ ਆਵੇ। ਮੁਖੌਟਾ ਭਾਵੇਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਜਾਂ ‘ਪੋਕਰ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ-ਹੀਨ, ਪਰ ਮਜ਼ਾਕ, ਸ਼ਰਾਰਤ ਭਰੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਜਾਂ ਮੁਖੌਟੇ ਤੋਂ ਉਲਟਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਵੀ ਇਕ ਝਲਕ ਦਿਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੀਨ ਭਾਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ, ਬੌਸ, ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਪੁਲੀਸ ਜਾਂ ਜੱਜ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

"ਇਹ ਮਹੀਨ-ਭਾਵ ਬੱਸ ਇਕ ਝਲਕ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।"

ਇਹ ਮਹੀਨ ਭਾਵ ਹਲਕੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹਰਕਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਸੱਚ ਨੂੰ 'ਲੀਕ' ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਚੇਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ-ਹੀਨ ਝੂਠ ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਐਸੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ 'ਲੀਕੇਜ' ਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਝੂਠ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਤਨੀਆਂ ਕੁ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਕਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ (Tell-Tale Smile)

ਆਮ ਸੋਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਲਿਆ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਖੌਟੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਕੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਏਗਾ। ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਸਕਾਰਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ