ਨੇੜਤਾ ਗਿਆਨ (Proxemics)
ਅਮਰੀਕਨ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਡਵਰਡ ਹਾਲ ਨੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ 'ਨਿੱਜੀ ਇਲਾਕੇ' (Personal Space) ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ‘ਨਿੱਜੀ ਇਲਾਕੇ' ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੀ 'ਸੁਰੱਖਿਆ' ਲਈ ਇਕ ਅਣ-ਦਿਸਦਾ ‘ਬੁਲਬਲਾ' ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਐਸਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਖੁਲ੍ਹੇ (ਬਿਨਾਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ) ਦਫਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਫਰੇਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ, ਸਜਾਵਟੀ ਬੂਟੇ, ਦਫਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਪਲਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਭੀੜ ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਲੋਕਲ ਬੱਸ ਜਾਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੇ 'ਦੋ ਇੰਚ ਦੇ ਇਲਾਕੇ' ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡਾ ‘ਬੁਲਬਲਾ' ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ 'ਨਿੱਜੀ ਇਲਾਕਾ' ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਸ ਇਹੀ ਇਕ ਢੰਗ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾ ਮਿਲਾਉ
- ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਲਵੋ
- ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਬੰਦ' ਵਾਲੀ ਕਰ ਲਵੋ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਉ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ 'ਬਚਾਅ' ਲਈ ਵਰਤੋ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਰੌਬਰਟ ਸੌਮਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਇਹ 'ਧੋਖਾ ਦੇ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ' ਜਾਂ 'ਮਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ' ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਬੇਜਾਨ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਉ ਦੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੋਹ ਵੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੌਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ 'ਸਪਾਟ’ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਭਾਵ ਕੋਈ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਮੰਜ਼ਲ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ 'ਲਿਫਟ' ਵਿਚ ਸੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੇਲ ਜੋਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ 'ਇਲਾਕੇ' ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਣੇ ਇਲਾਕੇ ਤਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਔਰਤ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਐਸੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ‘ਪਰੇਸ਼ਾਨ’ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਜਿਹੜੇ 'ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ' ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜਨਬੀ ਹੋਣ, ਕੰਮ ਵਿਚਲੇ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਮੇਲਜੋਲ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਇਥੋਂ ਤਕ, ਕਿ ਐਸਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੁਲਬਲੀ ਤੇ
