ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਹਨੂੰ ਬਥੇਰਾ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਂਦੇ। ਉਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਿ ਭਾਣੇ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਗ਼ਮ ਹੱਥੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਉਹਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਫੱਟ ਦਾ ਕੋਈ ਦਾਰੂ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ 'ਸਮਾਂ' ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ 'ਤੇ ਫਹਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਹਿਜ- ਸਹਿਜ ਹੀ ਇਹ ਫੱਟ ਆਠਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਤਰਾਟਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

'ਜੋ ਹੋਇਆ, ਸੋ ਹੋਇਆ। ਮਨਾ। ਹੁਣ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੰਧੇ ਲੱਗ।' ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਠ ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਧੀ ਨਹਿਰੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਬਰਾਨੀ। ਨਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਘੁਮਾਂ ਕਮਾਦ ਤੇ ਦੋ ਘੁਮਾਂ ਝੋਨਾ ਸੀ। ਇਕ ਘੁਮਾਂ ਝੋਨਾ ਚੰਗਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਮਾੜਾ। ਕਮਾਦ ਪੰਦਰਾਂ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਨਖਸਮੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਗੰਨੇ ਭੰਨ-ਭੰਨ ਵਿਹਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਸਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਟਾਂਡੇ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ।

ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਬਰਾਨੀ ਪੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਲ ਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਅੱਧੋਰਾਣਾ ਮੁੰਨਾ ਉਹਨੂੰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ। ਹਰਨਾਲੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬਿਨਾਂ ਮਤਲਬ ਹੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਖਲਾ ਰਿਹਾ। ਪਿਛਲੇ ਕੋਠੇ ਦੇ ਬੂਹੇ ਵਿੱਚ ਨੋਂਹ ਸੱਸ ਖਲੀਆਂ ਓਸੇ ਵੱਲੇ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ।

"ਪਿਆਰਿਆ। ਪੁੱਤ, ਜਾਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ। ਕੀਹਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਏਂ ਪਿਆ। ਤੈਨੂੰ ਪਰਾਣੀ ਫੜੌਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਗਰ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਔਣ ਵਾਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਢਿੱਡ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਤੇਰਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਲੈ : ਰੱਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੇ ਥਾਂ ਜੀਤੂ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਪਹਿਲੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ; ਜਾਹ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ। ਤੂੰ ਦਿਲ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ।"

ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਾ ਹਰਨਾਲੀ ਹਿੱਕ ਤੁਰਿਆ। ਉਹਨੇ ਪਿੱਛਾ ਭੌਂ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਭਾਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀਤੂ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਤੇ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"ਪੁੱਤ ਜਸਬੀਰ! ਪਿਆਰਾ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਡੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਬੰਦਾ ਡੋਲ