ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਦੀ ਜੋਗ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਹੁਡਿਆਰ ਵਾਲੇ ਪੁਲ 'ਤੇ ਖੂਹਾ ਆਏ ਸਨ। "ਕਿਤੇ ਓਹ ਬਲਦ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਾਰੇ ਘੁਮਾਂ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰੀ ਘੁਮਾਂ ਵਾਹ ਕੇ ਛੱਡਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਂ ਬਿਰਾਨੀ ਏਂ, ਖਮੀਰੇ ਆਟੇ ਵਰਗੀ ਪੋਲੀ। ਪਰ ਆਹ ਡੰਗਰ ਤਾਂ ਸ਼ੈਦ ਛਿਆਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਮੁਕੌਣ। ਹੱਛਾ ਦਿਨ ਛੇ ਲੱਗਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸੱਤ, ਪਰ ਵਾਹੁਣੀ ਮਹੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਬਰਾਨੀ ਦਾ ਵੱਤਰ ਪਹਿਲੀ, ਵਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਈ ਹੁੰਦਾ ਏ। ਅਨਾੜੀ ਹਾਲੀ ਨੇ ਮੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਵਾਹ ਕੇ ਸੁੱਕਣੇ ਪੌਣ ਵਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਵੱਤਰ ਕਿੱਥੋਂ ਰਹਿਣਾ ਹੋਇਆ। ਉ ਪ੍ਰੀਤੂ। ਗੁੱਠਾਂ ਗੋਡਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਾਂ ਕਹੀ ਤਾਂ ਲਿਆਏ ਈ ਨਹੀਂ।” ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਇਕੋ ਵਾਰ ਭਕ ਉੱਠਿਆ। ਉਹਦੇ ਧੁਰ ਕਲੇਜੇ ਤਕ ਇਕ ਤਿੱਖੀ ਤਰਾਟ ਪਈ। 'ਉਹ ਹੋ! ਠੀਕ ਅਹਿਦੇ ਨੇ : ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਭਾਈ, ਭੱਜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਵਾਂ। ਪ੍ਰੀਤੂ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਭੰਨ ਗਿਆ ਏ। ਗੁਰੂ ਕਰੇ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਜੀ ਬਾਜੀ ਹੋਵੇ। ਉਧਰ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਏਧਰ ਮੈਂ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਈ :

ਮਿਰਜਾ ਬਾਝ ਭਰਾਵਾਂ ਘੇਰਿਆ

ਆ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਉਜਾੜ।

ਯਾਰੋ। ਸ਼ੇਰ ਇਕੱਲਾ ਵੇਖ ਕੇ

ਟੁੱਟ ਪੈਣ ਜਿਵੇਂ ਬਘਿਆੜ ।....

ਪਿਆਰਾ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੜੀ ਨੀਂਵੀਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਏਨੀ ਨੀਂਵੀਂ, ਜੋ ਵਾਜ ਪੈਲੀਓਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿਗਾਨਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਏਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੌਂ ਸਕਦਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਏਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕੀ ਸਮਝਣ। ਬਿਗਾਨੇ ਥਾਂ ਦਾ ਕਾਹਦਾ ਮਾਣ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰੀਫ਼ਿਊਜੀ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮ 'ਤੇ ਦਿਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਜਾਂ ਪਨਾਹਗੀਰ।

ਦਿਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਪੁੱਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਪੁੱਜੀ। ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਟ ਲਾਗੇ ਹਲ ਖਲ੍ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੋਚਾਂ ਸਨ।

"ਮੈਂ ਬਥੇਰਾ ਵਰਜ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਦ ਪਈ ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਮੱਲੋ ਮੱਲੀ ਆਪ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਈਆਂ। ਉਂਞ ਰੋਟੀ ਟੁੱਕ ਸੋਹਣਾ ਕਰਦੀ ਏ। ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਿਆਣੀ ਏਂ। ਸੋਹਣੀ ਵੀ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵੀ। ਕਿਸੇ ਗੱਲੇ ਘੁੱਸੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਅੰਞਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ