"ਤੁਸੀਂ ਆਹੰਦੇ ਓ, ਨੂਰਾਂ ਦਾ ਪਿਉ ਰਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਢੰਗੇ ਬੇੜਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਲੈ ਆਓ। ਵਿਚਾਰੀ ਸੜਦੀ ਤੜਫਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।"

"ਜਸਬੀਰ। ਉਹਦੇ ਤੜਫਣ ਦੀ ਹੁਣ ਕੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛਦੀ ਏਂ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰੋਣਾ ਪੇਸ਼ ਪੈ ਗਿਆ ਏ ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ।" ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਵਾਜ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ।

"ਕਿਉਂ ?" ਜਸਬੀਰ ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਉਠ ਬੈਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮ ਨੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸੂਲਾਂ ਚੋਭ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ।

"ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਾਕਸਤਾਨ ਗਿਆ ਸਾਂ ਨਾ। ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਪਿਉ ਨੇ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤ ਸੀ ਇਕ ਅੱਖੋਂ ਕਾਣਾ। ਉਹਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਨੂਰਾਂ ਬੜੀ ਚਿੜਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨੂਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਨੂਰਾਂ ਦਾ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਨਕਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਵਿਚਾਰੀ ਨੂਰਾਂ ਬੜੀ ਦੁਖੀ ਏ।"

"ਉਹ ਹੋ। ਵਿਚਾਰੀ ਬਦ ਕਿਸਮਤ।" ਨੂਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕ ਠੰਡਾ ਹਉਕਾ ਭਰ ਕੇ ਜਸਬੀਰ ਪਤੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਧਰ ਕੇ ਪੈ ਗਈ।

ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਜਸਬੀਰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ।

੧੮.

ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜ-ਸਹਿਜ ਸਾਰੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੀਫ਼ੀਊਜੀਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਹਾਬਪੁਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਓਥੇ ਲਾਇਲਪੁਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਮਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਰਸੂਖ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਲਾਹੌਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਤਸੀਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ, ਨਹੀਂ ਬੈਠਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਵੇਗਾ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਕੈਂਸਲ ਕਰਕੇ ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਓਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

 ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਅਲਾਟੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੀਜੀ ਹੋਈ ਪੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਲ ਆ ਜੁੱਤੇ। ਸੁਣ ਕੇ ਗੱਭਰੂ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਉੱਠੀ। ਉਹ ਸੋਟਾ ਫੜ ਕੇ ਲੜਨ ਮਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਪਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਘੁਮਾਂ ਬਰਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਹਨੇ ਚਾਰ