ਵਾਰੀ ਸੁਹਾਗੀ ਸੀ। ਮਹਿੰਗੇ ਭੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਬੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਉਹਨੇ ਕਣਕ-ਛੋਲੇ ਰਲਾ ਕੇ ਕੋਰੇ ਸਨ। ਉਹਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਸਿਆੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਠ ਗਿੱਠ ਵਾਲਾ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਵਾਹੀਵਾਨ ਨੂੰ ਫ਼ਸਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਲ ਆ ਜੁੱਤੇ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪੁੱਟਣ ਆ ਲੱਗੇ ਸਨ।
"ਪੁੱਤ ਪਿਆਰਿਆ। ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਿਉ ਦਾਦੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਏਥੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪਿੱਛੇ ਲੜੀਏ। ਮੈਂ ਨੰਬਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਾਂ। ਆਸ ਏ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਮੰਨ ਕੇ ਹਲ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਫੇਰ ਆਪੇ ਸਰਕਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਜਾਇਗਾ। ਸੋ, ਤੂੰ ਖੇਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।" ਪੱਕੀ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ।
"ਸਾਡੇ ਭਾ ਦਾ ਔਂਤਰਾ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਹਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਰਬਾਦੀ ਆ ਗਈ। ਭੁੱਖੇ ਤਿਹਾਏ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਚਾਰ ਘੁਮਾਂ ਬੀਜੀ ਸੀ। ਗਲ ਗਏ ਵੇਖ ਨਾ ਸੁਖਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਉੱਜੜਿਆਂ ਉੱਕਲਿਆ ਨੂੰ ਏਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ ਅਲਾਟ ਕਰੌਣ ਨੂੰ। ਰੱਬ ਕਰਕੇ ਕੱਖ ਨਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਦੁਖੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਮੂੰਹ ਆਈਆਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
"ਮਾਂ! ਗਾਹਲਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਕਾਹਨੂੰ ਮੂੰਹ ਗੰਦਾ ਕਰਦੀ ਏਂ। ਬਾਪੂ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੇਂਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਬੀਜੀ ਵਿੱਚ ਹਲ ਜੋਂਦਾ ਏ।" ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਖੂਨ ਉਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
"ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਗਾਹਲਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਨੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਆ ਪਈ ਇਹ ਨਖਾਫ਼ਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਟਿਕਣ ਦੇਂਦੀ। ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਹੰਦੀ ਏ ਲੱਗ ਪਓ, ਤੇ ਸਾਧਾਂ ਨੂੰ ਆਹੱਦੀ ਏ, ਆਏ ਜੇ। ਇਕ ਧਿਰ ਲੈਂਦੀ ਏ, ਇਕ ਧਿਰ ਬਲੌਂਦੀ ਏ। ਓਹਾ ਪੈਲੀ ਅੱਜ ਇਕ ਨੂੰ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਨੇ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ। ਗਲ ਗਏ ਲੀਡਰ ਨਹੀਂ ਕਿਤੇ ਟਿਕਣ ਦੇਂਦੇ। ਅਖੇ: ਲਹੌਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਏਥੇ ਬਹਿਣ ਦੇਣਾ। ਲਹੌਰੀਏ ਐਨੇ ਈ ਭੈੜੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੱਡ ਉੱਤੇ ਈ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੂਹੇ-ਬੂਹੇ ਤਾਂ ਨਾ ਰੁਲਦੇ ਫਿਰਦੇ।"
"ਮਾਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਆਖਿਆ ਏ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾ। ਬੋਲਿਆਂ ਕੋਈ ਫੈਦਾ ਏ ?" ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਘੂਰੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।
"ਮਾਂ ਜੀ! ਚੁੱਪ ਕਰ ਜੋ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਈ ਭਰੇ ਪੀਤੇ ਬੈਠੇ ਨੇ।" ਜਸਬੀਰ ਨੇ ਹੋਲੀ ਜੇਹੀ ਸੱਸ ਦਾ ਗੋਡਾ ਨੱਪਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ
