ਤਸੀਲ ਨੂੰ ਚੱਲਦੇ ਆਂ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿਆ।

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਵੀ ਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ।

ਪਰਸ਼ਾਦ ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਜਣੇ ਤਸੀਲੇ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਅਜੇ ਵੀਹ ਦਿਨ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਆਏ ਨੂੰ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਨੰਬਰਦਾਰਾ। ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਚਾਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉੱਤੋਂ ਹੁਕਮ ਆ ਗਿਆ ਏ, ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਹੜੇ ਏਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਧਰ ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਹੌਰੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਏਥੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਪਰਮਿਟ ਮੈਂ ਕੱਟ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋ, ਜਾਣਦਾ ਏਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।"

"ਫੇਰ ਹੁਣ ? ਸਾਡੀ ਫਰਯਾਦ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤਕ ਈ ਸੀ। ਅਖੇ : ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਮਸੀਤ ਤਕ। ਸ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀ ਮੇਰੇ ਬੜੇ ਨਿਗਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਦਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਏਂ।"

"ਫਿਰ ਨੰਬਰਦਾਰਾ। ਤੇਰੇ ਬੰਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਮਦਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਮੇਰੀ ਜ਼ੀਰੇ ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ ਏ। ਸੋਮਵਾਰ ਮੈਂ ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਚਾਰਜ ਲੈਣਾ ਏਂ। ਇਹ ਓਥੇ ਆ ਮਿਲੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਏਥੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਏਥੋਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੋ।"

"ਥੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਉਲਟੈਂਦੇ ਆਂ ਅਸੀਂ ? ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਨੰਬਰਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲੀਦਾ ਹੈ। “ਤੈਥੋਂ ਨਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇ। ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦੁਆਇਆ।

"ਸਰਦਾਰ ਸੈਹਬ! ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਹੁਕਮ ਏਂ ?” ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਤੂੰ ਇਹਨੂੰ-ਬੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਤੇ ਲੱਗੇ ਜੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਿਹ, ਓਏ!" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਹਾਕਮਾਨਾ ਰੁਹਬ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਨੰਬਰਦਾਰਾ। ਜਾਹ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਦਿਹ।"