"ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ। ਨਾਂ ਮੈਂ ਜੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਲੈਂਦਾ, ਨਾਂ ਬੀ ਦੇ ਪੈਸੇ। ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਛਿੱਲੜ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੀ ਔਧ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ? ਇਹ ਸੰਭਾਲਣ ਸਭ ਕੁਛ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਗਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।" ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

"ਨੰਬਰਦਾਰਾ! ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਮਾਲਦਾਰ ਸਾਮੀ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਭਈ ਚੋਖਾ ਕੁਛ ਲੈ ਆਇਆ ਏ।" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

"ਨਹੀਂ, ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ! ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ਆਏ ਆਂ, ਤਨ ਦਿਆਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ। ਪਰ ਸੁਭਾ ਤਾਂ ਓਹਾ ਨੇ ਨਾਂ! ਮਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ।" ਠੀਕ ਹੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲਿਆ।

"ਚੰਗਾ ਭਈ। ਓਥੇ ਆ ਜਾਈਂ ਤੂੰ। ਬੰਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਪਦਾ ਏਂ। ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ।" ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਫਿਰ ਭਰੋਸਾ ਦੁਆਇਆ।

੧੯.

ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਫਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਜ਼ੀਰੇ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁਜਾਈ। ਆਪਣੀ ਗੱਡ ਜੋ ਕੇ ਉਹਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਜ਼ੀਰੇ ਪੁਚਾਇਆ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਗੁਰਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਸਤੀ ਮਾਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਚਾ ਮਕਾਨ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਕਾਨ ਬਸਤੀ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਮਰੇ ਤੇ ਇਕ ਵਰਾਂਡਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਲੁਕਾਉਣ ਜੋਗਾ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਝੋਨੇ ਵਾਲੀ ਪੰਜ ਘੁਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਦਾਣੇ, ਭਾਂਡੇ, ਕੱਪੜੇ, ਦੋ ਮੰਜੇ ਤੇ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨਾ ਜਿਹਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸੰਦੂਕ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵੰਡਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਬਲਦ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਝੋਟਾ ਜੀਰੇ ਪੁਜਦਾ ਹੀ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੱਖੂ ਵੇਟ ਦੇ ਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਤਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲਦ, ਇਕ ਅੱਧਾ ਸੂਆ ਪਿਆਏ ਵਾਲੀ ਮਹਿੰ ਤੇ ਇਕ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਝੋਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਿੰ ਮਗਰ ਕੱਟੀ ਸੀ। ਸੋ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਪੰਜ ਡੰਗਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ